ΣΚΟΠΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ, ΤΟΥ ΜΘ

Αντώνιος Χατζόπουλος
ΟΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ

Κάθε οργανωμένη και δημοκρατική πολιτεία καθορίζει τις γενικές αρχές και στόχους της εκπαίδευσης στις οποίες προσανατολίζεται η μορφωτική διαδικασία. Πρωτεύοντα ρόλο, συν τοις άλλοις, παίζουν οι πολιτισμικές και θρησκευτικές αξίες, καθώς και οι παραδόσεις κάθε λαού. Στο ΔΕΠΠΣ υπάρχουν οι Γενικές Αρχές της Ελληνικής Εκπαίδευσης που καθορίζουν και αναλύουν λεπτομερώς τις αξίες στις οποίες η ελληνική Πολιτεία στηρίζει το οικοδόμημα της Εκπαίδευσης.

Σύμφωνα με την αρχική εισαγωγική ενότητα του ΔΕΠΠΣ υπάρχουν οι θεμελιώδεις αναγκαίες αρχές που πρέπει να προωθηθούν και οι οποίες είναι η ανάπτυξη της προσωπικότητας του μαθητή, η δια βίου ανανέωση γνώσεων και δεξιοτήτων, η καλλιέργεια για την κριτική προσέγγιση των νέων τεχνολογιών, η διατήρηση της κοινωνικής συνοχής με ίσες ευκαιρίες για όλους και η καλλιέργεια της συνείδησης του ευρωπαίου πολίτη.

Στις γενικές αρχές της ελληνικής εκπαίδευσης που ισχύουν για όλα τα διδακτικά αντικείμενα συμπεριλαμβάνονται η παροχή γενικής παιδείας, η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης για όλους τους μαθητές, η ενίσχυση της πολιτισμικής και γλωσσικής ταυτότητας στο πλαίσιο μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας, η ευαισθητοποίηση για την αναγκαιότητα προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος και η υιοθέτηση ανάλογων προτύπων συμπεριφοράς, η προετοιμασία για την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών πληροφόρησης και επικοινωνίας, η φυσική, ψυχική και κοινωνική ανάπτυξη και η ευαισθητοποίηση σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, παγκόσμιας ειρήνης και η διασφάλιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η προαγωγή της δημοκρατίας, ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η διαθεματική προσέγγιση της γνώσης, η καλλιέργεια των δεξιοτήτων, η χρησιμοποίηση των νέων τεχνολογιών κατά την εκπαιδευτική διαδικασίa, κ.ά.
Όλες αυτές οι αξίες μπορούν να προωθηθούν ευκολότερα με την διαθεματική προέκταση της γνώσης της κάθε διδακτικής ενότητας (δ.ε.). Με άλλα λόγια, στην πράξη, η γνώση που προσφέρει ένα συγκεκριμένο θέμα του βιβλίου, η διδακτέα ύλη, μπορεί να συνδεθεί με άλλα θέματα που είναι προεκτάσεις της. Έτσι καθίσταται δυνατή και η προσέλκυση του ενδιαφέροντος των μαθητών και η αποφυγή της αποσπασματικής γνώσης. Το βασικό περιεχόμενο της ύλης του κάθε μαθήματος αξιοποιείται στη διαθεματική προσέγγιση της γνώσης δίχως να καταστρατηγείται η ενότητα της κάθε επιστήμης δηλ. του κάθε μαθήματος. Με βάση τις δ.ε. μπορούμε να φέρουμε τη συζήτηση του θέματος στην σημερινή πραγματικότητα δίνοντας έτσι την ευκαιρία στους μαθητές/τριες να εκφράσουν και να αναπτύξουν τις σκέψεις και τους προβληματισμούς τους, να ερευνήσουν και να κατανοήσουν όλες τις πτυχές της δ.ε.

3.Τα Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών
Το νέο ΔΕΠΠΣ περιλαμβάνει όλα τα ΑΠΣ όλων των αντικειμένων (μαθημάτων) που διδάσκονται στα Γυμνάσια, και τα οποία «περιβάλλονται» πλέον από το ενιαίο πλαίσιο της διαθεματικότητας και της διεπιστημονικότητας. Τα ΑΠΣ έχουν συνταχθεί με βάση τις γενικές αρχές και τα χαρακτηριστικά της διαθεματικής και διεπιστημονικής προσέγγισης των μαθημάτων όλων των τάξεων της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Αναφέρουν επιγραμματικά το πλαίσιο εντός του οποίου θα οικοδομηθούν η διδακτική ενότητα, αλλά και οι υποενότητες όλων των διδακτικών βιβλίων όλων των γνωστικών αντικειμένων. Ακόμη έχουν και τις διαθεματικές έννοιες που πηγάζουν από κάθε ενότητα παραθέτοντας πολλά παραδείγματα για την προέκταση της γνώσης. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για τα ΑΠΣ όλων των μαθημάτων.
Η όλη διαδικασία αλλαγής των προγραμμάτων σπουδών «επιβλήθηκε» από την αναγκαιότητα της προσαρμογής του εκπαιδευτικού μας συστήματος στα νέα παγκόσμια και ευρωπαϊκά δεδομένα. Η παιδεία μας απορρίπτοντας το μονοδιάστατο πολιτισμικό μοντέλο, προβάλλει και καλλιεργεί την εθνική και θρησκευτική μας ιδιαιτερότητα, συνάμα δε ανοίγεται με τη βοήθεια της σχολικής γνώσης και σε άλλες πολιτισμικές και θρησκευτικές παραδόσεις.
-

Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΟΠΩΣ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΓΕΝΙΚΟΥΣ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΣΚΟΠΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

1.Γενικοί σκοποί
Στα νέα ΑΠΣ Θρησκευτικών υπάρχουν 12 άρθρα ως γενικοί σκοποί της διδασκαλίας των Θρησκευτικών στο Δημοτικό και το Γυμνάσιο και μία εισαγωγή για τη φιλοσοφία του μαθήματος των Θρησκευτικών. Σύμφωνα με αυτή η θρησκευτική εκπαίδευση των μαθητών, όπως αναγνωρίζεται και διεθνώς, συνιστά όρο της ηθικής και πνευματικής τους ανάπτυξης και έχει ύψιστη κοινωνική σημασία. Δεν παραγνωρίζεται το γεγονός πως η θρησκευτική εκπαίδευση των παιδιών πραγματοποιείται και στο πλαίσιο άλλων θεσμών (οικογένεια, Εκκλησία) και τονίζεται ότι η παροχή της στο σχολικό περιβάλλον λειτουργεί συμπληρωματικά και συντελεί στην ολοκληρωμένη μόρφωσή τους. Ο σκοπός της διδασκαλίας του ΜτΘ εντάσσεται στο γενικό σκοπό της εκπαίδευσης, δηλαδή στη διαμόρφωση ελεύθερων και υπεύθυνων πολιτών.
Σύμφωνα με τους γενικούς σκοπούς η διδασκαλία του ΜτΘ συμβάλλει:1.Στην απόκτηση γνώσεων γύρω από τη χριστιανική πίστη και την Ορθόδοξη χριστιανική παράδοση, 2.Στην ανάπτυξη θρησκευτικής συνείδησης, 3.Στην προβολή της ορθόδοξης πνευματικότητας ως ατομικού και συλλογικού βιώματος, 4. Στην κατανόηση της χριστιανικής πίστης ως μέσου νοηματοδότησης του κόσμου και της ζωής, 5. Στην παροχή ευκαιριών στους μαθητές για θρησκευτικό προβληματισμό και στοχασμό, 6. Στην κριτική επεξεργασία των θρησκευτικών παραδοχών, αξιών, στάσεων, 7. Στη διερεύνηση του ρόλου που έπαιξε και παίζει ο Χριστιανισμός στον πολιτισμό και την ιστορία της Ελλάδας και της Ευρώπης, 8. Στην κατανόηση της θρησκείας ως παράγοντα που συντελεί στην ανάπτυξη του πολιτισμού και της πνευματικής ζωής, 9. Στην επίγνωση της ύπαρξης διαφορετικών εκφράσεων της θρησκευτικότητας 10 Στην αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων και των μεγάλων σύγχρονων διλημμάτων, 11.Στην ανάπτυξη ανεξάρτητης σκέψης και ελεύθερης έκφρασης και 12.Στην αξιολόγηση του Χριστιανισμού ως παράγοντα βελτίωσης της ζωής των ανθρώπων.

2. Ειδικοί Σκοποί
Σύμφωνα με τους επτά ειδικούς σκοπούς επιδιώκεται οι μαθητές: 1Να ενημερωθούν για την υφή του θρησκευτικού φαινομένου, 2.Να γνωρίσουν ιδιαίτερα τον Χριστιανισμό, κατεξοχήν την Ορθοδοξία, μέσα από την Αγία Γραφή, τους Πατέρες και τη ζωντανή παράδοση της Εκκλησίας, και να τοποθετηθούν υπεύθυνα, 3.Να συνειδητοποιήσουν ότι ο Χριστιανισμός δίνει προτάσεις στον σύγχρονο κόσμο για τη συνοχή του, αλλά και για την ποιότητα της ζωής, 4.Να αξιοποιήσουν την προσφορά του μαθήματος, ώστε να συνειδητοποιήσουν τη δύναμη του μηνύματος του Ευαγγελίου και να καλλιεργήσουν το ήθος και την προσωπικότητά τους, να ευαισθητοποιηθούν απέναντι στον σύγχρονο κοινωνικό προβληματισμό και να βοηθηθούν να πάρουν έμπρακτα θέση, 5.Να αντιληφθούν ότι το αυθεντικό χριστιανικό μήνυμα είναι υπερφυλετικό, υπερεθνικό και οικουμενικό, 6.Να αντιληφθούν την πολυπολιτισμική, πολυφυλετική και πολυθρησκευτική δομή των σύγχρονων κοινωνιών και 7.Να συνειδητοποιήσουν την ανάγκη διαχριστιανικής και διαθρησκειακής επικοινωνίας.

3. Κατήχηση ή Θρησκειολογία;

Οι παραπάνω γενικοί και ειδικοί σκοποί μας δίνουν την ευκαιρία να συμπεραίνουμε ότι η ελληνική νομοθεσία φροντίζει και κρατά με άριστο τρόπο τις ισορροπίες ανάμεσα σε ομολογιακή και θρησκειολογική θεώρηση του μαθήματος. Αφενός μεν μέσω των γενικών και ειδικών σκοπών- φροντίζει για τη γνωριμία με το Ευαγγέλιο και την χριστιανική-ορθόδοξη οικουμενική παράδοσή μας, αφετέρου δε τονίζει την αναγκαιότητα της ανάπτυξης της ανεξάρτητης σκέψης, την πολυπολιτισμική, πολυφυλετική και πολυθρησκευτική δομή των σύγχρονων κοινωνιών και την αναγκαιότητα της διαχριστιανικής και διαθρησκειακής επικοινωνίας. Έτσι το μάθημά μας δεν είναι ούτε κατήχηση, ούτε θρησκειολογία, αλλά είναι ένα ανοιχτό και απόλυτα ανεκτικό προς τις άλλες θρησκευτικές παραδόσεις μάθημα που εκφράζει την παράδοση και τον θρησκευτικό πολιτισμό μας με απόλυτο σεβασμό προς όλους. Είναι ελευθερία, βίωμα, αγάπη, προσφορά και θυσία. Μέσα από το ΜτΘ έχουμε την άριστη ευκαιρία να γεφυρώσουμε τις διαφορές των ανθρώπων, να εμπνεύσουμε το σεβασμό και την αγάπη στην Ορθοδοξία και την παράδοσή μας και ταυτόχρονα το σεβασμό και την προσέγγιση στις άλλες ομολογίες και θρησκείες. Σ΄ αυτό αποσκοπούν οι γενικοί και οι ειδικοί σκοποί που διαχέονται και μέσα στα νέα βιβλία. Αυτό άλλωστε είναι και το ζητούμενο: σε μία κοινωνία πολυθρησκειακή και πολυπολιτισμική το ΜτΘ πάνω από όλα προσφέρει προσανατολισμό σε θέματα πίστης και αξιών, καταπολεμώντας το θρησκευτικό φανατισμό. Τα βιβλία των Θρησκευτικών θα πρέπει συμβάλλουν απόλυτα, στην κατανόηση και στην αποδοχή των άλλων, ομόδοξων και αλλόδοξων και να προσεγγίζουν τις άλλες θρησκευτικές παραδόσεις και κατ’ επέκταση όλους τους ανθρώπους, που είναι δημιουργήματα του ενός Θεού.
Αντ. Χατζόπουλος

 ΠΑΡΆΡΤΗΜΑ
ΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ

Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ

ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Η θρησκευτική εκπαίδευση των μαθητών, όπως αναγνωρίζεται και διεθνώς, συνιστά   της ηθικής και   πνευματικής τους ανάηιυξης και έχει ύψιστη κοινωνική "σημασία. Χωρίς να

                      παραγνωρίζεται το γεγονός πως η θρησκευτική εκπαίδευση των παιδιών

πραγματοποιείται και στο πλαίσιο άλλων θεσμών (οικογένεια. Εκκλησία), η παροχή της στο σχολικό περιβάλλον λειτουργεί συμπληρωματικά και συντελεί στην ολοκληρωμένη μόρφωσή τους. Το μάθημα των Θρησκευτικών (ΜτΘ) είναι ενταγμένο στην παρεχόμενη από την πολιτεία εκπαίδευση υττηρετώντας τους γενικούς σκοπούς της παιδείας, όπως αυτοί ορίζονται από το Σύνταγμα και τους Νόμους.

Στην εννιάχρονη υποχρεωτική εκχαίδευση μελετάται ο Χριστιανισμός ως βιβλική ιστορία και βιβλικός λόγος, ως ορθόδοξη χριστιανική παράδοση, ως πολιτιστική έκφραση, ως πορεία μέσα στην ιστορία, ως αναζήτηση της αλήθειας και ως σύγχρονη παρουσία μέσα στον κόσμο. Υπάρχουν επίσης κάποιες πληροφορίες για τις άλλες Ομολογίες, καθώς και για τον Ιουδαϊσμό και το Ισλάμ, με την προοπιική να ασχοληθούν μ' αυτά οι μαθητές εκτενέστερα στο Λύκειο. Στο Νητηαγωγείο και στις δύο τάξεις του Δημοτικού (Α" και Β"), όπου απουσιάζει από το Ωρολόγιο Πρόγραμμα το μάθημα των Θρησκευτικών, στο πλαίσιο της ανόιηυξης της θρησκευτικής συνείδησης του παιδιού, μπορεί να λαμβάνονται θέματα και αφορμές από το μάθημα της «Μελέτης του Περιβάλλοντος». Το μάθημα αυτό μπορεί να συνδεθεί με τη θρησκευτική αγωγή, αφού οι σκοποί του αναφέρονται στην ανάπτυξη της προσωπικότητας, στην καλλιέργεια οικουμενικών και πανανθρώπινων αξιών και στην ανάιηυξη της ελληνικής μας ταυτότητας και συνείδησης με βάση την πολιτιστική μας κληρονομιά.

Ο σκοπός της διδασκοιλίας του ΜτΘ εντάσσεται στο γενικό σκοπό της εκπαίδευσης, δηλαδή στη διαμόρφωση ελεύθερων και υπεύθυνων πολιτών. Ειδικότερα η διδασκοιλία του ΜτΘ συμβάλλει:

Στην απόκτηση γνώσεων γύρω από τη χριστιανική πίστη και την Ορθόδοξη χριστιανική παράδοση.Στην ανάηιυξη θρησκευτικής συνείδησης Στην προβολή της ορθόδοξης πνευματικότητας ως ατομικού και συλλογικού βιώματος

Στην κατανόηση της χριστιανικής πίστης ως μέσου νοηματοδότησης του κόσμου και της ζωής

Στην παροχή ευκαιριών στους μαθητές για θρησκευτικό προβληματισμό και στοχασμό

Στην κριτική επεξεργασία των θρησκευτικών παραδοχών, αξιών, στάσεων Στη διερεύνηση του ρόλου που έπαιξε και παίζει ο Χριστιανισμός στον πολιτισμό και την ιστορία της Ελλάδας και της Ευρώπης

Στην κατανόηση της θρησκείας ως παράγοντα που συντελεί στην ανόπιυξη του πολιτισμού και της πνευματικής ζαχής

Στην επίγνωση της ύπαρξης διαφορετικών εκφράσεων της θρησκευτικότητας Στην αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων και των μεγάλων σύγχρονων διλημμάτων

Στην ανάπτυξη ανεξάρτητης σκέψης και ελεύθερης έκφρασης

Στην αξιολόγηση του Χριστιανισμού ως παράγοντα βελτίωσης της ζο^ς των

ανθρώπων

2. ΕΙΔΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Με τη διδασκαλία του μαθήματος των Θρησκευτικών στο Γυμνάσιο, οι μαθητές επιδιώκεται:

  Να ενημερωθούν για την υφή του θρησκευτικού φαινομένου. » Να γνωρίσουν ιδιαίτερα τον Χριστιανισμό, κατεξοχήν την Ορθοδοξία, μέσα από την Αγία Γραφή, τους Πατέρες και τη ζωντανή παράδοση της Εκκλησίας, και να τοποθετηθούν υπεύθυνα.

Να συνειδητοποιήσουν ότι ο Χριστιανισμός δίνει προτάσεις στον σύγχρονο κόσμο για τη συνοχή του, αλλά και για την ποιότητα της ζωής.

Να αξιοποιήσουν την προσφορά του μαθήματος, ώστε να συνειδητοποιήσουν τη δύναμη του μηνύματος του Ευαγγελίου και να καλλιεργήσουν το ήθος και την προσωπικότητα τους, να ευαισθητοποιηθούν απέναντι στον

σύγχρονο κοινωνικό προβληματισμό και να βοηθηθούν να πάρουν έμπρακτα θέση.

Να αντιληφθούν ότι το αυθεντικό χριστιανικό μήνυμα είναι υπερφυλετικό, υπερεθνικό και οικουμενικό.

Να αντιληφθούν την πολυπολιτισμική, πολυφυλετική και πολυθρησκευτική δομή των σύγχρονων κοινωνιών. Να συνειδητοποιήσουν την ανάγκη διαχριστια\ακής και διαθρησκειακής επικοινωνίας.

Β. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ

ΛΥΚΕΙΟ

Α ΤΑΞΗ  

Από το μάθημα των Θρησκευτικών με τίτλο: «Ορθόδοξη Πίστη και λατρεία» καλούνται οι μαθητές

α) Να γνωρίσουν και να κατανοήσουν το σύνολο και τις ετημέρους πτυχές των βασικών θεμάτων της ορθόδοξης πίστης, όπως αυτά αποτυπώνονται και στις ευχές και τους ύμνους της χριστιανικής λατρείας.

β) Να λάβουν αφορμές προσωπικού προβληματισμού πάνω στην πίστη, με άξονα την ορθή γνώση των θεμάτων και τη διαλογική συζήτηση, της οποίας απαραίτητο στοιχείο προβάλλεται η ανταλλαγή και ο αλληλοσεβασμός των απόψεων, γ) Να γνωρίσουν όλα τα απαραίτητα στοιχεία, σχετικά με τη γένεση, την εξέλιξη και το βαθύτερο νόημα της χριστιανικής λατρείας (Μυστήρια, Ακολουθίες, εορτολογικός κύκλος), δ) Να συνειδητοποιήσουν τη δική τους ιδιαιτερότητα ως μελών της Εκκλησίας, που συνίσταται στην ενεργό συμμετοχή τους στη λατρεία, καθώς και στη συνευθύνη τους για μια λειτουργική ανανέωση.

ε) Τέλος να πληροφορηθούν έγκυρα γτα τα κυριότερα παραθρησκευτικά φαινόμενα και κινήματα ("Μορφές πίστης και λατρείας εκτός της Εκκλησίας"). Να συζητήσουν ελεύθερα τιςετπ,διώξεις και τους απώτερους στόχους αυτών και να ευαισθητοποιηθούν με τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορούν να τοποθετούνται κριτικά απέναντι στην όλη φιλοσοφία και πρακτική αυτών των μορφών ττίστης και λατρείας διαφυλάσσοντας την ελευθερία του προσώπου τους.

Β ΤΑΞΗ ΣΚΟΠΟΣ

Σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος «Χριστιανισμός και Θρησκεύματα» στη Β' τάξη του Λυκείου είναι οι μαθητές

  α) Να γνωρίσουν υπεύθυνα και από κάθε δυνατή πλευρά - τη Θρησκεία ως πανανθρώτηνο φαινόμενο.

β) Να μελετήσουν κατά τρόπο συστηματικό, και πάντοτε σε σχέση με τα όποια υπαρξιακά και κοινωνικά προβλήματά τους, τα καίρια και ουσιώδη στοιχεία του Χριστιανισμού, ιδιαίτερα της ορθοδοξίας, και να εμβαθύνουν χωριστά στο δυναμικό, απελευθερωτικό και μεταμορφωτικό της χαρακτήρα.

γ) Να τους δοθεί η ευκαιρία να ενημερωθούν για την κριτική, την αμφισβήτηση ή και την άρνηση της χριστιανικής πίστης, καθώς και πώς αυτές αντιμετωπίζονται με αντικειμενικότητα, τιμιότητα και πνεύμα αυτοκριτικής.

δ) Να αποκτήσουν μια κατά το δυνατόν σφαιρική εικόνα για την αξία και προσφορά του Χριστιανισμού και - επαρκώς ενημερωμένος ελεύθερα και ενσυνείδητα - να πάρουν απέναντί του, αν το θελήσουν, υπεύθυνη προσωπική θέση. ε) Τέλος να πληροφορηθούν έγκυρα για τα κυριότερα μη χριστιανικά θρησκεύματα, να τα συγκρίνουν στοιχειωδώς με το Χριστιανισμό, να επισημάνουν σ' αυτά αναζητήσεις και απαντήσεις ζωής, να εκτιμήσουν το βαθμό και τα όρια επάρκειάς τους ή μη, και να μάθουν να σέβονται τις θρησκευτικές δοξασίες των άλλων.

Γ ΤΑΞΗ

Σκοπός του μαθήματος "Θέματα χριστιανικής Ηθικής" στη Γ Τάξη Λυκείου είναι οι μαθητές

α) Να γνωρίσουν την ηθική διάσταση της ανθρώπινης ζωής.

β) Να κατανοήσουν την ορθόδοξη χριστιανική ηθική ως απαύγασμα της εν Χριστώ λυτρωτικής εμπεφίας της Εκκλησίας και όχι ως συστηματική ανάλυση νομικών κανόνων Ηθική ς(Θεωρητική Ηθική - Δεοντολογία).

Υ) Να βοηθηθούν να προσεγγίσουν την αλήθεια, ότι η ορθόδοξη ηθική ζωή είναι ζωή ανάκτησης της ελευθερίας, της ακεραιότητας του προσώπου, ζωή επανεύρεσης του αληθινού

"εαυτού" μας, και όχι ζωή υποταγή ς σε "αλλότριο" θέλημα.

δ) Να κατανοήσουν τη χριστιανική ηθική ζωή ως αποκατάσταση της "κοινωνίας" μεταξύ Θεού και ανθρώπου, μεταξύ των ανθρώπων, και ανθρώπου και φύσης, ε) Να βιώσουν τη χριστιανική ηθική ζωή όχι ως παραίτηση από τα δεινά του κόσμου και φυγή στην απραξία, αλλά ως συμμετοχή σε κάθε καλό αγώνα για ελευθερία, αξιοπρέπεια, παιδεία, ειρήνη, δικαιοσύνη και συναδέλφωση των λαών.

 

δρ Αντώνιος Χατζόπουλος,  Η καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού στη σχολική πράξη:μία διδακτική πρόταση για τα ΣΔΕ

Μεταξύ των στόχων  που έχουν καθιερωθεί  για τα  ΣΔΕ,  κυρίαρχη θέση κατέχουν η καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και  η ενθάρρυνση στην κατάκτηση νέων γνώσεων.  Η αυτενέργεια, η ανάπτυξη και η αξιοποίηση της ίδιας της δυναμικής των εκπαιδευομένων κατά την διαδικασία είναι σημαντικότατοι παράγοντες που οδηγούν στη σωστή γνώση. Αυτό φυσικά δεν ισχύει μόνο για τα ΣΔΕ, αλλά για όλα τα σχολεία. Οι  τοπικές ιδιαιτερότητες  μίας περιοχής καθορίζουν και θα πρέπει  να αποτελούν  μέρος των  διδακτικών προτεραιοτήτων   ενός σχολείου ΣΔΕ., δίνοντας κατάλληλες  εκπαιδευτικές  προτάσεις.

Η λειτουργία  και μόνο των σχολείων δεύτερης ευκαιρίας είναι αφ’ εαυτής μία καταπολέμηση του αποκλεισμού: φοιτούν άνθρωποι που για διαφορετικούς  λόγους ο καθένας, δεν είχαν την ευκαιρία να μετέχουν στα αγαθά της γνώσης. Το βλέπουμε και στο παράδειγμα της Λάρισας, όπου το ΣΔΕ που λειτουργεί εντός των φυλακών, ενσωματώνει από τώρα έστω και εν μέρει τους φυλακισμένους συμπολίτες μας στην κοινωνία, και  ακόμη καλύτερα τους προετοιμάζει με τον καλύτερο τρόπο   για την κοινωνική ζωή. 

Στα ΣΔΕ εκπαιδεύονται  και συμπολίτες μας, όπως είναι οι Ρωμά, οι μουσουλμάνοι από τα μειονοτικά σχολεία, αλλά και μετανάστες  και  πρόσφυγες, Αρμένιοι, Κούρδοι, Πόντιοι κ.ά.  που σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες  έχουν υψηλή σχολική διαρροή.

Μέσα στη διδακτική πράξη, μέσα στην αίθουσα  μπορούμε να αναλάβουμε εκείνες τις διδακτικές πρωτοβουλίες που είναι απαραίτητες για τη γνωριμία του άλλου, του διαφορετικού, αυτού που κομίζει διαφορετικές εμπειρίες, αυτού που ανήκει σε διαφορετική πολιτισμική παράδοση, αυτού που έχει διαφορετική γλώσσα και θρησκεία, διαφορετικά ήθη και έθιμα από τα δικά μας. Είναι αυτός που ζει δίπλα μας από αιώνες ή εδώ και λίγα χρόνια, δεν έχει και τόση μεγάλη σημασία. Αυτός πρέπει να είναι και ο πλούτος στη εκπαίδευση: ο  απόλυτος συσχετισμός  των διαφορετικών παραδόσεων στην εκπαιδευτική  διαδικασία.

Στο ΣΔΕ  δεν θα  πρέπει επ’  ουδενί  να  γίνεται αυτό που συμβαίνει πολλές φορές  με τους αδύναμους μαθητές στο κανονικό σχολείο. Συνήθως-πολύ κακώς βέβαια-  δεν τους συσχετίζουμε με την ροή του μαθήματος και τους έχουμε στο περιθώριο. Ξέρετε  ποιο είναι το σχόλιο που εκφράζεται πολύ συχνά στην εκπαιδευτική πορεία ενός τμήματος στο Γυμνάσιο και που ακούγεται κατά κόρον στις παιδαγωγικές συνεδριάσεις των τριμήνων; «Το 1/3 των μαθητών συμμετέχει ανελλιπώς και όλοι οι  άλλοι είναι στον «κόσμο τους», αδιάφοροι ή είναι τουρίστες» ! Ίσως μας είναι γνωστό. Αρχίζουν οι υπαινιγμοί για τους δασκάλους που δε δίδαξαν   σωστά για τις ελλείψεις και για όσα δεν έγιναν. Ξεχνάμε ότι είμαστε εκεί για να  μορφώσουμε, να διδάξουμε, να αναδείξουμε και να καλλιεργήσουμε περαιτέρω  τις δεξιότητες που και αυτοί οι μαθητές έχουν,  να μεταφέρουμε την εκπαιδευτική διαδικασία και σ΄ αυτούς και να αξιοποιήσουμε τις δυνατότητές τους. Αυτή άλλωστε είναι και η εργασία μας, το λειτούργημά μας.

Αφορμή γι’ αυτή την σημερινή εισήγηση στάθηκε  η εμπειρία μου από τη διδασκαλία θρησκευτικών επί  διετία στο Εσπερινό Γυμνάσιο Αλεξανδρούπολης και η αναζήτηση των κοινών σημείων  στα πλαίσια των Θρησκευτικών. Και αυτό γιατί μέσα στην τάξη υπήρχαν πολλοί πρόσφυγες, μετανάστες και μουσουλμάνοι.  Έψαχνα να βρω τα κοινά σημεία, των διαφορετικών πολιτισμών: υπήρχαν Αρμένιοι; νέοι πρόσφυγες; Μετέφερα το κέντρο της συζήτησης και του μαθήματος στους ίδιους. Στα Θρησκευτικά:  τόνιζα τις  απαρχές  του αρμενικού λαού, το ότι είναι οι πρώτοι, ο πρώτος λαός  που βαπτίστηκε, οι πρώτοι που έκτισαν την πρώτη εκκλησία, τα πολλά ελληνικά που έχουν στην λειτουργία τους, το πανάρχαιο και θαυμάσιο αλφάβητό τους, τον πλούτο της γλώσσας τους, τους   αυτοκράτορες του Βυζαντίου αρμενικής καταγωγής, την ανά τον κόσμο εμπορική  δεινότητα και τέλος τα δεινά που  υπέστη ο λαός αυτός. Αυτό γινόταν αφορμή να πουν και αυτοί τα όσα γνώριζαν γι’ αυτά τα θέματα, να μου φέρνουν βιβλία, να με ρωτούν πού έμαθα τις λίγες αρμενικές λέξεις. Και ο στόχος δεν αργεί να επιτευχθεί. Μάθαιναν όλοι νέα πράγματα, αλλά μάθαινα  και εγώ μαζί τους.  Πολλά παιδιά–μαθητές δεν γνώριζαν καν την ύπαρξη αρμενικής γλώσσας και κουλτούρας.

Σκοπός της διδακτικής μας πρότασης  είναι πάντα η αυτενέργεια και η αυτοσυνειδησία της ομάδας στην οποία απευθυνόμαστε και φυσικά  η συσχέτιση όλων στην εκπαιδευτή διαδικασία και στο αντικείμενο. Ακόμη στόχος  μας πρέπει να  είναι η άρση της απομόνωσης που τυχόν αισθάνονται οι μαθητές αυτοί μέσα στην τάξη,   η συμμετοχή τους  στην εκπαιδευτική διαδικασία με δική τους θέληση και με δική τους πρωτοβουλία. Αυτό θα οδηγήσει στην αυτοσυνειδησία και την αύξηση της αυτοπεποίθησής τους.  

 Συσχετίζουμε στη διδασκαλία πάντα  το σύνολο  της τάξης, όπως απαιτεί και η παιδαγωγική μας ιδιότητα, αλλά και ο κοινός νους.  Πέρα όμως από αυτά  είναι ουσιαστικό και πάντα επίκαιρο το θέμα της  αποδοχής από τους εκαπαιδευόμενους μιας  άλλης  θρησκευτικής, πολιτισμικής και γλωσσικής παράδοσης που  ζει και δημιουργεί  δίπλα μας, που δραστηριοποιείται στο εμπόριο, στις τέχνες  και στα γράμματα. Αυτό θα είναι και σημαντικό κέρδος από το ΣΔΕ.

Στα ΣΔΕ της Θράκης έχουμε  αρκετά μεγάλη αναλογία  μειονοτικών  ομάδων, αλλά και άλλων  ατόμων από άλλες χώρες Τα  στατιστικά στοιχεία από την  Περιφέρεια  Ανατολική  Μακεδονία Θράκης αναφορικά με την φοίτηση στα ΣΔΕ δείχνουν ότι πράγματι λειτουργούν συν τοις άλλοις και ως άτυπα διαπολιτισμικά σχολεία.

Στα Σχολεία Σαπών, Κομοτηνής και Αλεξανδρούπολης εκπαιδεύονται πολλοί μουσουλμάνοι συμπολίτες μας που στην πλειοψηφία τους είναι τουρκόφωνοι.

Η διδακτική πρόταση-το θέμα

Γνωρίζω τους συμπολίτες μου: «Μουσουλμάνοι της Κομοτηνής» (ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ)

1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ

• Αναφορά στην ύπαρξη    μουσουλμανικών πληθυσμών  στη  Θράκη εδώ και αιώνες
• Η  ειρηνική συμβίωση  επί αιώνες-η κοινή πατρίδα.
• Η νομοθεσία - η προστασία – η ισότητα.

2.ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ:

• Από το '91, με την ιδρυτική διακήρυξη της τότε ΔAΣE (Διάσκεψη για την Aσφάλεια και τη Συνεργασία στην Eυρώπη) οι εθνικές μειονότητες αυτοπροσδιορίζονται και αναγνωρίζονται αυτομάτως από τις χώρες στις οποίες ανήκουν. Tη διακήρυξη έχει υπογράψει και η Eλλάδα.

·         H Eλλάδα υπέγραψε τη συμφωνία - πλαίσιο του Συμβουλίου της Eυρώπης για την προστασία των εθνικών μειονοτήτων. H συμφωνία προβλέπει αρχές τις οποίες πρέπει να σέβεται η χώρα-μέλος και σύστημα ελέγχου από επιτροπή υπουργών για την εφαρμογή τους.

Μερικές από τις αρχές:

α. Η  ενθάρρυνση συμμετοχής στην οικονομική, πολιτιστική και κοινωνική ζωή.

β. Η προώθηση της συμμετοχής στο δημόσιο βίο.

Υ. Η διαφύλαξη  της ταυτότητας των εθνικών μειονοτήτων.

Δίνουμε στους μαθητές να καταλάβουν όλα  τα παραπάνω και ότι αυτά τα υλοποιούμε και  μέσα  από ΣΔΕ με την ίδρυσή τους  και τη φοίτηση όλων, αλλά  και μέσα από την εκπαιδευτική διαδικασία 

3.  ΒΑΣΙΚΟΙ-ΓΕΝΙΚΟΙ  ΣΤΟΧΟΙ

• Η  γνωριμία  με μία   άλλη   θρησκευτική  πολιτισμική  και γλωσσική  παράδοση  που  ζει και δημιουργεί  δίπλα μας, που δραστηριοποιείται  σ΄ όλους τους  τομείς της κοινωνικής ζωής του τόπου.  
• Η γνώση της διαφορετικότητας, εκτός από τον παιδαγωγικό και μορφωτικό της σκοπό, συμβάλλει ουσιαστικά και αποφασιστικά στην άρση των  αντιλήψεων εκείνων που αποκλείουν  και περιθωριοποιούν αυτούς που δεν ανήκουν στη «δική τους» πολιτισμική  παράδοση. Η δημιουργική επεξεργασία  του θέματος προετοιμάζει τους  πολίτες του αύριο, που θα ανέχονται και θα αποδέχονται όλους τους συνανθρώπους τους. 
• Η προαγωγή και αποδοχή των μειονοτικών γλωσσών και των λαών άλλων πολιτισμικών επιρροών είναι βασικός παράγοντας αποδοχής ενός κοινού ευρωπαϊκού πολιτισμού μέσα από τον σεβασμό της ετερότητας. Αυτός είναι και ο κύριος άξονας γύρω από τον οποίο περιστρέφονται οι στόχοι αυτού του σχεδίου εργασίας.

4.ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

• Όλοι οι  μαθητές-τριες γνωρίζουν ένα λαό με άλλο πολιτισμό, με άλλη γλώσσα και με άλλες παραδόσεις. Οι ανήκοντες στην  διαφορετική πολιτισμική παράδοση αποκτούν  αυτοπεποίθηση και αυτογνωσία. Αισθάνονται και ζουν την αναγνώρηση.
• Μαθαίνουν όλοι την ιστορία  της άλλης παράδοσης  μέσα από βιώματα που θα τους προσφέρει η ενασχόληση με το θέμα αυτό που στηρίζεται  στην ουσιαστική δραστηριοποίηση   των ιδίων. 
• Μέσα από την έρευνα ανακαλύπτουν και διδάσκονται.
• Εξοικειώνονται με ένα άλλο γλωσσικό, πολιτισμικό και θρησκευτικό περιβάλλον. Συσχετίζουν την πολυγλωσσία  με την πολυπολιτισμικότητα.
• Αποδέχονται το διαφορετικό πολιτισμό, τη διαφορετική γλώσσα και κουλτούρα, τη διαφορετική θρησκευτική παράδοση. Καταρρίπτουν τα στερεότυπα.
• Η ουσιαστική γνώση και γνωριμία  των παραδόσεων των άλλων  αποτρέπει  την ανάπτυξη του θρησκευτικού φανατισμού που είναι πολλές φορές «πρόδρομος» φανατικών κοινωνικών συμπεριφορών.
• Διερευνούν  οι ίδιοι την παράδοση αυτή, παρατηρούν, μαθαίνουν, ανακαλύπτουν τις δεξιότητές τους και διδάσκονται μέσα από τη βιωματική γνώση.
• Δεν είναι παθητικοί δέκτες της γνώσης, εμπλέκονται ενεργά στη μαθησιακή διαδικασία. Εισέρχονται εν μέρει στον επιστημονικό τρόπο εργασίας, καταγραφής και ταξινόμησης του υλικού.
•  Ευαισθητοποιούνται επάνω σε ζητήματα μεταναστών, προσφύγων, παλιννοστούντων, μειονοτήτων  μέσα από την ίδια την πραγματικότητα
• Δίδεται ευκαιρία σε μαθητές με γλωσσικές και άλλες μαθησιακές δυσκολίες να αναπτύξουν καινοτόμο και μη «συμβατική» για τα δεδομένα του σχολείου δράση  και έτσι να αυξήσουν την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμησή τους. 
• Επιτυγχάνεται η  κοινωνικοποίηση των μαθητών μέσα από την  εργασία με άλλους μαθητές, διδάσκεται στην πράξη η αξία της ομαδικής εργασίας και της συνεργασίας.
• Αξιοποιείται η βιωματική εμπειρία ως ουσιαστικός τρόπος  μάθησης. 

5.ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 

α. Θρησκείες

·         Νηστεία: μουσουλμανική-ορθόδοξη. Ομοιότητες  θρησκευτικών προσευχών και εθίμων. (Η μετάνοια, το κουρμπάνι, η πίτα της νηστείας, οι θρησκευτικές συνάξεις, η μουσική).Η ενδυμασία των κληρικών.

·         Παρουσίαση του λευκώματος  που εκδόθηκε στην  Ξάνθη με τα τεμένη της  περιοχής και σε συνεργασία Μητρόπολης-Μουφτείας. Θρησκευτικοί συμβολισμοί στις  λατρευτικές συνάξεις. Μνημονεύεται ο Ιησούς και η Παναγία δεκάδες φορές στο Κοράνιο.  Μάλιστα ο Χριστός ονομάζεται πάντα Προφήτης, όπως ακριβώς και ο Μωάμεθ. Μνημονεύονται και οι Έλληνες: Ένα ολόκληρο κεφάλαιο (sure) φέρει την ονομασία Rum  Έλληνες.

Περιβάλλον(φυσικό-δομημένο)

• Φωτογραφίες παραδοσιακής αρχιτεκτονικής (σπίτια-ιεροί χώροι)
• Γέφυρες- έργα μεταβυζαντινής και οθωμανικής αρχιτεκτονικής
• Οικισμοί με αναλλοίωτη παραδοσιακή αρχιτεκτονική

Ήθη έθιμα-παραδόσεις

·         Παρατήρηση-καταγραφή επαγγελματικών ενασχολήσεων   και αξιολόγηση της συμβολής των μουσουλμάνων συμπατριωτών μας στην τοπική οικονομία.

·         Έρευνα ηθών - εθίμων, γαστρονομία.

·         Μουσική παράδοση. Συλλογή  ηχητικών ντοκουμέντων-Συμμετοχή σε μουσική εκδήλωση

·         Συνεντεύξεις από υπερήλικες 

·         Επίσκεψη σε γάμο- Μικτοί γάμοι

·         Οι αξίες-οι αρχές της μειονότητας

·         Η οικογενειακή ζωή.

Γλώσσα-παιδεία 

·         Πληροφορίες για την τουρκική γλώσσα και τη θέση της στην Ελλάδα: Σε ποια Πανεπιστήμια και σχολεία διδάσκεται;    Έρευνα για τις μεταφράσεις   Ελλήνων  συγγραφέων στα τουρκικά και αντίστροφα. Παρουσίαση βιβλίων από τη τον  φιλόλογο, ανάγνωση αποσπασμάτων.

·         Ο τοπικός τύπος, ο δίγλωσσος τύπος. Τα ονόματα και οι  αλληλεπιδράσεις στις δύο γλώσσες. Ο Ελοχίμ-Αλλάχ, Αβραάμ-Ibrahim, ο Ιωνάς Yunus, ο «Μουρατίδης» ο  Σμαϊλης. Το ανοιχτήρι –Anahtar, η αυλή-Avlu, ο εργάτης-Irgat, εσείς-siz  και   το zor -ζόρι, rezil -ρεζίλι   και naz-νάζι.

·         Επίσκεψη σε μειονοτικά εκπαιδευτήρια. Συνομιλίες-συνεντεύξεις με μαθητές και με εκπαιδευτικούς. Καταγραφή-αξιολόγηση-παρουσίαση  διδακτικών βιβλίων.

6.ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

• Η  μέθοδος  εργασίας  είναι ομαδική, πρωτοβουλιακή, συνεργατική   και   διαθεματική.
• Η  ομαδική εργασία είναι απαραίτητη για την επιτυχία του σχεδίου εργασίας. Θα πρέπει οπωσδήποτε να αξιοποιούνται όλοι οι μαθητές-τριες.  
• Οι μαθητές αναπτύσσουν πρωτοβουλίες στην αναζήτηση, ταξινόμηση και επεξεργασία των πληροφοριών, συμμετέχουν οι ίδιοι στη μαθησιακή διαδικασία και έτσι η γνώση δεν είναι αποσπασματική. Το θέμα που επιλέχθηκε έχει σχέση με την καθημερινή ζωή και έτσι οι μαθητές και το σχολείο αποκτούν ενεργή σύνδεση με το πολιτιστικό και κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ζουν.
• Η συνεργασία εκπαιδευτικών διαφορετικών επιστημονικών κλάδων είναι απαραίτητη για την επιτυχή έκβαση της εργασίας. Οι καθηγητές είναι καθοδηγητές-συντονιστές της προσπάθειας των μαθητών.
• Οι καθηγητές ευαισθητοποιούν τους μαθητές με την ιδέα της αναγκαιότητας της  συμβίωσης με άλλους πολιτισμούς της  σύγχρονης  κοινωνίας. Επισημαίνουν ότι  η γνώση του «άλλου», του διαφορετικού, του ανήκοντος σε άλλο πολιτισμικό κύκλο αποκλείει τα αρνητικά στερεότυπα από τη ζωή μας. 
• Οι μαθητές σχηματίζουν ομάδες ανάλογα με τα ενδιαφέροντά τους. Ο διδάσκων-ουσα διερευνούν τα ενδιαφέροντά τους και τους κατατάσσουν με τη σύμφωνη γνώμη τους σε ομάδες. Ο εντοπισμός και ο συνδυασμός των ενδιαφερόντων των μαθητών αναφορικά με την ένταξή τους στην ομάδα είναι έργο των καθηγητών που θα αναλάβουν το θέμα, αλλά και όλων των άλλων που θα συνεργασθούν.
• Κάθε ομάδα αναλαμβάνει με τη βοήθεια του διδάσκοντα μία διαθεματική δραστηριότητα, αλλά  φυσικά δεν αποκλείεται και η δημιουργία ομάδας που η ίδια θα αποκτήσει διαθεματικά ενδιαφέροντα κατά την πορεία της εργασίας. Έτσι η ομάδα  με ιστορικά ενδιαφέροντα θα αναζητήσει υλικό (βιβλιογραφία-ιντερνετ) με τη βοήθεια του διδάσκοντα, θα πάρει συνεντεύξεις  από τουρκόφωνους  με θέμα την τοπική ιστορία. Η ομάδα με αρχιτεκτονικά και εικαστικά ενδιαφέροντα θα φωτογραφήσει παλιά σπίτια με την παραδοσιακή μεταβυζαντινή, οθωμανικήκαι θρακιώτικη  αρχιτεκτονική. Οι μαθητές με μουσικά ενδιαφέρονται θα φέρουν ηχητικά ντοκουμέντα από  εορτές ή από συναυλίες, παρτιτούρες και  θα παρουσιάσουν παραδοσιακά μουσικά όργανα. Μία ομάδα μπορεί να παρουσιάσει την  πνευματική ζωή, τα επαγγέλματα, την οικονομική ζωή, κ.ά.  

Συμπεράσματα

1.Με αυτό τον τρόπο εργασίας όλοι οι μαθητές  αισθάνονται χρήσιμοι και δημιουργικοί  κατά την εκπαιδευτική διαδικασία και εφαρμόζουν στην πράξη την διαθεματικότητα και την διεπιστημονικότητα. 

2.Αίρονται οι τυχόν προκαταλήψεις για τον διαφορετικό. Έρχονται ο ένας πλησίον του άλλου.

3.Η αντικειμενική γνώση  των άλλων –μιλούν οι ίδιοι για τους εαυτούς των-καταργεί τις διαχωριστικές γραμμές.  

4 Επιτυγχάνεται η υλοποίηση σκοπών του  ΣΔΕ, που είναι  η καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού-η επένδυση στην εκπαίδευση,  η καλλιέργεια δεξιοτήτων  και η διαθεματικότητα-διεπιστημονικότητα στη διδασκαλία.

Βιβλιογραφία για διδάσκοντες

Αγραλιώτης, Κ. (2001). Γλωσσική Ετερότητα στην Ελλάδα. Βλάχικα, Πρακτικά Διημερίδας, Κέντρο Ερευνών  Μειονοτικών Ομάδων.

Ε., & Μητακίδου, Σ. Εκπαιδευτικοί μιλούν σε εκπαιδευτικούς για τις εμπειρίες τους. Εκπαίδευση γλωσσικών μειονοτήτων, Θεσ/νίκη  

Βακαλιός, Θ. (1997). Το πρόβλημα της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης στη Δυτική Θράκη. Αθήνα: Gutenberg.
Μαργαρίτης Γιώργος, Ανεπιθύμητοι συμπατριώτες, Αθήνα 2005.
Γαβριηλίδου-Μανώλογλου, Ε. (2003). Μουσουλμάνοι μαθητές στο Γυμνάσιο Ιάσμου. Προβλήματα – Αναζητήσεις. Στο Τρέσσου, Ε., & Μητακίδου,  Γεροβασιλείου, Κ. (2003). Γλωσσικές στάσεις των πομακόφωνων μαθητών της Θράκης. Στο Τρέσσου, Ε., & Μητακίδου, Σ. Εκπαιδευτικοί μιλούν σε εκπαιδευτικούς για τις εμπειρίες τους. Εκπαίδευση γλωσσικών μειονοτήτων. Θεσ/νίκη: Παρατηρητής.
Δέδε, Α. (2001). Πρακτικά Διημερίδας. Στο Κέντρο Ερευνών Μειονοτικών Ομάδων, Γλωσσική Ετερότητα στην Ελλάδα. Βλάχικα. Γλώσσες της μειονότητας της Δ. Θράκης. Σλαβικές Διάλεκτοι της Μακεδονίας. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Δήμου, Π., Σ., & Μηλιαζήμ, Τζ. (2003). Οι δυσκολίες ενός εκπαιδευτικού στα μειονοτικά σχολεία της ορεινής Ξάνθης. Στο Τρέσσου, Ε., & Μητακίδου, Σ. Εκπαιδευτικοί μιλούν σε εκπαιδευτικούς για τις εμπειρίες τους. Εκπαίδευση γλωσσικών μειονοτήτων. Θεσ/νίκη: Παρατηρητής.
Ζεγκίνης, Ε., (1994). Οι μουσουλμάνοι αθίγγανοι της Θράκης, ΙΜΧΑ.    

 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

•  Γνωρίζω τους συμπολίτες μου: Αρμένιοι της Αλεξανδρούπολης.
•  Γνωρίζω τους συμπολίτες μου : Μουσουλμάνοι της Κομοτηνής.
•  Γνωρίζω  τους συμπολίτες μου : Εβραίοι της Θεσσαλονίκης.
•  Γνωρίζω τους συμπολίτες μου: Οι πρόσφυγες στην περιοχή μας.
•  Τι αναφέρει η ΑΓ για τους φυλακισμένους αδερφούς μας;

·         Το πολυπολιτισμικό Βυζάντιο μέσα από την ιστορία της Θράκης.

·         Βυζαντινά και Οθωμανικά κτίσματα της περιοχής μου.

·         Ιστορικές μορφές της Θράκης (όλων των θρησκειών).

·         Η Κομοτηνή: μία διαχρονική βυζαντινή πόλη με ανατολίτικο χρώμα:επαγγέλματα που χάνονται. -Σχοινάς-Βαρελοποιός.

·         Οι Αφρο-ελληνικές οικογένειες της περιοχής μας.

Αντώνιος Χατζόπουλος, 31.10. 2005