Ζήσης Μιτακούδης, Αλεξανδρούπολη

Η ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΧΩΡΕΣ ΚΑΙ Η ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ .

Με αφορμή αυτά που λέγονται για το μάθημα των θρησκευτικών , κατάργηση, προαιρετικό, επιλεγόμενο, θρησκειολογικό, θα επιχειρηθεί μια προσπάθεια παρουσίασης του τι ισχύει στις χώρες της Ευρώπης και τι ισχύει στην Ελλάδα.

Αναφορά εξάλλου θα γίνει στη διαθεματική προοπτική του μαθήματος στην Ελλάδα, αν και το θρησκευτικό  μάθημα ήταν ανέκαθεν διαθεματικό, γιατί η βάση του μαθήματος, η ορθόδοξη χριστιανική πίστη, λατρεία, θεολογία και ζωή της Εκκλησίας είναι γεγονότα και πράξεις που αγγίζουν κάθε πτυχή της ανθρώπινης βιολογικής, πνευματικής, πολιτιστικής και κοινωνικής ζωής.  

Σκοπός της παρουσίασης αυτής είναι:

        Να καταλάβουμε ότι το μάθημα των θρησκευτικών έχει ουσιαστική θέση με τον ένα ή άλλο τρόπο στην εκπαίδευση και τη ζωή των νέων ανθρώπων τόσο στην Ελλάδα όσο και στις υπόλοιπες Ευρωπαϊκές χώρες.

        Επίσης να καταρρίψουμε εκείνο το μύθο που θέλει το μάθημα των θρησκευτικών σ’ όλη την Ευρώπη να μη διδάσκεται ή να είναι προαιρετικό ή να έχει θρησκειολογικό χαρακτήρα και ότι μόνο στη «θεοκρατική» και «μισαλλόδοξη» Ελλάδα είναι υποχρεωτικό και μάλιστα η διδασκαλία του να μη συμβαδίζει με τις υποχρεώσεις της χώρας μας, που απορρέουν από τη συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

        Ακόμη να σκεφτούμε και να προβληματιστούμε για την προοπτική του μαθήματος στην Ελλάδα.      

1. Αυστρία ( Καθολικοί 85%, Προτεστάντες 9%). Το μάθημα στη χώρα αυτή είναι υποχρεωτικό-ομολογιακό ( 2 ώρες την εβδομάδα) με δικαίωμα απαλλαγής και διδάσκεται με βάση τη διδασκαλία μιας από τις «νόμιμα αναγνωρισμένες » θρησκείες. Η απαλλαγή από το μάθημα γίνεται με αίτη¬ση των γονέων (και από τα 14 των ίδιων των μαθητών), ενώ οι λατρευτικές εκδηλώσεις είναι προαιρετικές. Την ευθύνη για την ύλη και τη διδασκαλία του μαθήματος έχουν οι εκκλησίες πού επιλέγουν και τους διδάσκοντες.

2. Βέλγιο. (Καθολικοί 75%). ΤΟ Βελγικό σύνταγμα προβλέπει την διδα¬σκαλία στα δημόσια σχολεία (40% του συνόλου) ενός υποχρεωτικού - εναλ¬λακτικού μαθήματος ομολογιακών θρησκευτικών, με περιεχόμενο τη διδα¬σκαλία κάποιας εκ των αναγνωρισμένων θρησκειών (Καθολικισμού, Προ¬τεσταντισμού, Ιουδαϊσμού ή Ορθοδοξίας), ή μη ομολογιακής Ηθικής. Ή επιλογή γίνεται από τους γονείς και τα μαθήματα είναι δίωρα εβδομαδιαί¬ως και διδάσκονται παράλληλα. Οι καθηγητές των θρησκευτικών ορίζο¬νται από την κάθε εκκλησία ή ομολογία ή οποία και καθορίζει το πρόγραμ¬μα. Φυσικά το μάθημα διδάσκεται κανονικά και στα ιδιωτικά ομολογιακά σχολεία τα περισσότερα εκ των οποίων είναι Καθολικά. Αξίζει να τονιστεί ότι στο Βέλγιο, όπως και στην Ολλανδία, τα ιδιωτικά ομολογιακά σχολεία, αποτελούν τα δύο τρίτα του συνόλου, αντιμετωπίζονται ισότιμα και έχουν την ίδια οικονομική μεταχείριση με τα κρατικά σχολεία.

3. Γαλλία (Καθολικοί 77%, Ισλαμιστές 4%). Στην γαλλική δημόσια εκπαίδευση δεν διδάσκεται το μάθημα των θρησκευτικών, ενώ το «λαϊκό κράτος» απαγορεύει ακόμα και την έκφραση των προσωπικών πεποιθήσε¬ων στους δασκάλους. Παρ' όλα αυτά το Γαλλικό κράτος χρηματοδοτεί γεν¬ναία τα πολλά ομολογιακά, κυρίως Καθολικά, σχολεία. Ακόμα στις επαρ¬χίες της Αλσατίας ισχύει ειδικό καθεστώς και διδάσκονται προαιρετικά οι τρεις αναγνωρισμένες θρησκείες (Καθολικισμός, Προτεσταντισμός, Ιου¬δαϊσμός) και μάλιστα από λειτουργούς τους.

4. Γερμανία (Προτεστάντες 38%, Καθολικοί 34%, χωρίς θρησκεία 26%). Στη Γερμανία το Ομοσπονδιακό σύστημα επιτρέπει την διαφοροποίηση των κανόνων σε κάθε κρατίδιο. Στα περισσότερα κρατίδια και συγκεκριμένα στη Βάδη- Βυρτεμβέργη, τη Βαυαρία, το Αμβούργο, την Έσση, την Κάτω Σαξονία, την Ρηνανία-Βεστφαλία, το Σάαρ τη Σαξονία, το

μάθημα των θρησκευτικών είναι υποχρεωτικό-εναλλακτικό (2 ώρες την εβδομάδα). Όσοι δεν παρακολουθούν τα Ομολογιακά θρη-σκευτικά διδάσκονται υποχρεωτικά Ηθική ( ή Ηθική και Φιλοσοφία). Στο κρατίδιο του Βερολίνου το μάθημα είναι προαιρετικό, όπως και το μάθημα της Ηθικής, και παρέχεται μετά από γραπτή αίτηση του ενδιαφερομένου. Στη Βρέμη διδάσκεται υποχρεωτικά μη ομολογιακή Βιβλική Ιστορία με εναλλακτική επιλογή ένα μάθημα Φιλοσοφίας. Τέλος στο Βρανδεμβούργο ή Ηθική είναι υποχρεωτικό μάθημα για όλους τους μαθητές, ενώ τα θρη¬σκευτικά είναι πρόσθετο προαιρετικό μάθημα.

Η επιλογή από τους γονείς του ανάλογου με την περίπτωση μαθήματος πρέπει, από την ηλικία των 12, να έχει και την συναίνεση του μαθητή.

5. Δανία. ( Ευαγγελικοί-Λουθηρανοί 91%). Το μάθημα είναι υποχρεωτι¬κό με δικαίωμα εξαίρεσης με γραπτή αίτηση του κηδεμόνα (με την συναίνε¬ση του μαθητή από τα 15 χρόνια) στην αρχή της χρονιάς. Στην υποχρεωτι¬κή εκπαίδευση το μάθημα ονομάζεται  «Χριστιανικές Σπουδές», διδάσκεται 1-2 ώρες την εβδομάδα και βασίζεται στη διδασκαλία της Λουθηρανικής Εθνικής Εκκλησίας. Στην 7η  τάξη ( την αντίστοιχη ελληνική 1η  Γυμνασί¬ου) ο χρόνος του μαθήματος αφιερώνεται στην προετοιμασία για το Λου¬θηρανικό Χρίσμα πού γίνεται από ιερείς. Στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση, το μάθημα ονομάζεται «θρησκευτικές Σπουδές» και έχει περισσότερο θρη¬σκειολογικό περιεχόμενο.

6. Ιρλανδία (Καθολικοί 93%, Αγγλικανοί 3%). Το μάθημα είναι υποχρεωτικό-ομολογιακό με δικαίωμα εξαίρεσης με αίτηση των γονέων. Το περιεχόμενο του μαθήματος καθορίζεται από τις εκκλησιαστικές αρχές, ενώ στο Γυμνάσιο έχει περισσότερο γενικό χαρακτήρα. Τα περισσότερα σχολεία της χώρας (80%) είναι ιδιωτικά-ομολογιακά, δηλαδή ανήκουν στις θρησκευτι¬κές κοινότητες και χρηματοδοτούνται από το κράτος.

7. Ισπανία ( Καθολικοί 97%). Το μάθημα είναι υποχρεωτικό- εναλλα¬κτικό με ένα μάθημα «Κοινωνικών και Καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων». Η επιλογή γίνεται από τους γονείς ή και τους ίδιους τους μαθητές μετά τα 14. Τα  αναλυτικά προγράμμα¬τα και την επιλογή των διδασκόντων γίνονται από την εκκλησία.

8. Ιταλία ( Καθολικοί 98%). Το μάθημα είναι προαιρετικό-ομολογιακό και διδάσκεται 1 ώρα την εβδομάδα, μετά από αίτηση των γονέων και από τα 16 των μαθητών.

9. Λουξεμβούργο ( Καθολικοί 97%). Το μάθημα στη χώρα αυτή είναι υποχρεωτικό - εναλλακτικό ( θρησκευτικά ή Ηθική και κοινωνική παιδεία) σε όλη την εκπαίδευση. Διδάσκεται επί δίωρο και οι διδάσκοντες των θρη¬σκευτικών διορίζονται από την εκκλησία. Η επιλογή γίνεται με δήλωση του κηδεμόνα ή του μαθητή από τα 18. Απαλλάσσονται μόνον αυτοί πού οι θρη¬σκείες τους δεν προσφέρουν διδασκαλία στο σχολείο με αίτηση τους και με¬τά από απόφαση του «Εθνικού Συμβουλίου για την Ηθική και κοινωνική εκπαίδευση».

10. Μ. Βρετανία ( Αγγλικανοί 57%, Καθολικοί 10%, Πρεσβυτεριανοί 7%, Ισλαμιστές 6%). Ό πρόσφατος νομός για την εκπαίδευση προβλέπει την παροχή θρησκευτικής εκπαίδευσης και την καθημερινή διοργάνωση λα¬τρευτικών εκδηλώσεων σε όλα τα δημοσία σχολεία. Τα «τοπικά εκπαιδευ¬τικά συμβούλια» διαμορφώνουν το πρόγραμμα του μαθήματος με αρκετή ελευθερία λαμβάνοντας υπ’ όψιν τις τοπικές συνθήκες και κυρίως τη θρησκευτική σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού. Σε κάθε τοπικό συμβούλιο συγκροτείται ένα «Συμβουλευτικό Σώμα για τη Θρησκευτική Εκπαίδευση»,το όποιο παρακολουθεί και υποστηρίζει τις δραστηριότητες του μαθήματος καθώς και τις λατρευτικές δραστηριότητες στα σχολεία. Οι γενικές οδηγίες για το μάθημα προβλέπουν τη διδασκαλία κατά κύριο λόγο του Χριστιανισμού, σε γενική και όχι ομολογιακή μορφή, καθώς και των άλλων μεγάλων θρησκειών πού υπάρχουν στη Βρετανία δηλαδή του Βου¬δισμού, του Ινδουισμού, του Ισλαμισμού, του Ιουδαϊσμού, και του Σικχισμού. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στις συγκρίσεις και στις σχέσεις μεταξύ των θρησκειών. Οι μαθητές μπορούν να απαλλαγούν με αίτηση των γονέων τους. Έκτος από την υποχρεωτική εκπαίδευση( ως τα 16 χρόνια) το μάθημα διδάσκεται και στην προαιρετική μέση εκπαίδευση.

11. Νορβηγία. ( Ευαγγελικοί-Λουθηρανοί 88%). Στο Σύνταγμα της ορί¬ζεται ρητά ο Λουθηρανισμός ως «Κρατική θρησκεία» και ή υποχρέωση των μελών της εκκλησίας να ανατρέφουν τα παιδιά τους σύμφωνα με τα δόγματα του. Η μεταρρύθμιση του 1997 κατήργησε το εναλλακτικό μάθη¬μα θρησκευτικών ή Ηθικής και το αντικατέστησε από το μάθημα με τον τίτλο «Χριστιανική Γνώση- θρησκευτική και Ηθική Εκπαίδευση» Στο Δημοτικό και το Γυμνάσιο ή διδασκαλία του είναι υποχρεωτική με δικαίωμα εξαίρεσης με αίτηση των γονέων (ή των μαθητών από τα 15) μόνο από λατρευτικές εκδηλώσεις και δραστηριότητες (προσευχές, ύμνους, εκκλησιασμό κ.λ.π). Γι’ αυτό και υπάρχει ρητή πρόβλεψη για την αποφυγή του κηρύγματος και του κατηχητισμου. Παρ' όλο όμως τον θρησκειολογικό χαρακτήρα του μαθήμα¬τος ή έμφαση στον Λουθηρανισμό είναι έντονη, ιδίως στις μικρότερες τά¬ξεις.

12. Ολλανδία ( Καθολικοί 34%, Προτεστάντες 25%, χωρίς θρησκεία 36%). Το Σύνταγμα της χώρας προβλέπει την ελεύθερη δυνατότητα ίδρυσης σχολείων με βάση θρησκευτικές, ιδεολογικές ή εκπαιδευτικές αντιλήψεις. Έτσι το 65% των μαθητών φοιτούν σε ιδιωτικά σχολεία πού είναι στην πλειοψηφία τους Ομολογιακά ( καθολικά και προτεσταντικά). Τα δημόσια σχολεία υποχρεούνται να διδάσκουν τα θρησκευτικά ως προαιρετικό μάθη¬μα (120 ώρες το χρόνο), εφ' όσον ζητηθεί από τους γονείς (ή από τους μα¬θητές από τα 14). Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση διδάσκεται το μάθημα «Γνωριμία με τον κόσμο» που έχει  θρη¬σκειολογικό προσανατολισμό.

13. Πορτογαλία. Ό πλήρης διαχωρισμός κράτους και εκκλησίας στο Σύ¬νταγμα της χώρας έχει σαν αποτέλεσμα τη διδασκαλία του μαθήματος ως εναλλακτικού ενός «μαθήματος προσωπικής και κοινωνικής συγκρότησης» πού είναι υποχρεωτικό. Η επιλογή του καθολικού εναλλακτικού μαθήμα¬τος γίνεται με δήλωση του γονέα (ή του μαθητή από τα 16).

14. Σουηδία ( Ευαγγελικοί-Λουθηρανοί 94% ). ΤΟ μάθημα είναι υπο¬χρεωτικό τόσο στην υποχρεωτική (7-16 ετών) όσο και στην αντίστοιχη λυκειακή ( 16-18 ετών) εκπαίδευση. Μάλιστα στο λύκειο τα θρησκευτικά είναι ένα από τα οκτώ υποχρεωτικά βασικά μαθήματα, ενώ υπάρχουν και 16 κλάδοι επιλογής. Χαρακτηριστικό είναι ότι στη χώρα αυτή δεν υπάρχει δυ¬νατότητα εξαίρεσης από το μάθημα. Το περιεχόμενο του μαθήματος βασίζε¬ται στο Λουθηρανισμό, πού είναι « εθνική» θρησκεία με αρκετά θρησκειο¬λογικά στοιχεία.

15. Φιλανδία ( Ευαγγελικοί-Λουθηρανοί 90%, Ορθόδοξοι 1,2%). Το μά¬θημα είναι υποχρεωτικό-εναλλακτικό (επιλογή μεταξύ θρησκευτικών και Ηθικής) τόσο στην υποχρεωτική εκπαίδευση όσο και στο Λύκειο.

16. Ελλάδα. Το μάθημα των θρησκευτικών στην Ελλάδα είναι υποχρεωτικό - ομολογιακό με δικαίωμα εξαίρε¬σης. Αυτό σημαίνει ότι κάθε μαθητής μπορεί, με την κατάθεση από τους γονείς του σχετικής «σπουδαίας και σοβαρής» δήλωσης στη διεύθυνση του σχολείου του, να απαλλαγεί από την παρακολούθηση του μαθήματος και των λατρευτικών εκδηλώσεων, εφ' όσον είναι άθεος, ετερόθρησκος ή ετερόδοξος και ως εκ τούτου έχει πρόβλημα θρησκευτικής συνείδησης. Σύμφωνα με την απόφαση 3356/1995 του Συμβουλίου της Επικρατείας ακόμα και αν ο μαθητής δεν επικα¬λείται συγκεκριμένους λόγους, ο Διευθυντής του σχολείου οφείλει να ερευ¬νήσει μήπως πράγματι αυτοί υπάρχουν και διστάζει ο μαθητής να τους εκθέσει. Σε κάθε περίπτωση όμως είναι αναγκαία η ύπαρξη λόγων θρησκευ-τικής συνείδησης για να αιτιολογηθεί η απαλλαγή. Αυτό σημαίνει ότι δε δικαιολογείται η απαλλαγή των ορθοδόξων από το μάθημα. Βεβαίως στην πράξη ο έλεγχος της αξιοπιστίας της δήλωσης είναι πολύ δύσκολος και ακό¬μα περισσότερο, εφ' όσον αυτή υποβάλλεται από τους γονείς των οποίων το δικαίωμα κατοχυρώνεται από όλες τις διεθνείς συμβάσεις. Η απόφαση αυτή αλλά και η σχετική με το θέμα 2176/1998 του ίδιου δικαστηρίου προβλέπουν ότι τη δήλωση εξαίρεσης μπορεί να υποβάλει και ο ίδιος ο μαθητής, εφ' όσον βρίσκεται σε ηλικία που είναι ικανός προς δικαιοπραξία.

Η υποχρεωτικότητα κι ο ομολογιακός χαρακτήρας του μαθήματος στηρίζονται στις διατάξεις του Συντάγματος της Ελληνικής Δημοκρατίας:

        Άρθρο 3 παρ. 1: « Επικρατούσα θρησκεία στην Ελλάδα είναι ή θρησκεία της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Χριστού. Η Ορθόδοξη Εκκλη¬σία της Ελλάδος, που γνωρίζει κεφαλή της τον Κύριο ημών Ιησού Χριστό, υπάρχει αναπόσπαστα ενωμένη δογματικά με τη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης και με κάθε άλλη Ομόδοξη Εκκλησία του Χριστού, τη¬ρεί απαρασάλευτα όπως εκείνες, τους ιερούς αποστολικούς και συνοδικούς κανόνες και τις ιερές παραδόσεις. Είναι αυτοκέφαλη, διοικείται από την ιε¬ρά σύνοδο των εν ενεργεία Αρχιερέων και από την Διαρκή ιερά σύνοδο πού προέρχεται από αυτή και συγκροτείται όπως ορίζει ο Καταστατικός Χάρτης

        Άρθρο 13 παρ. 1: «Η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης είναι απαραβίαστη. Η απόλαυση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων δεν εξαρτάται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις καθενός».     παρ. 2. « Κάθε γνωστή θρησκεία είναι ελεύθερη και τα σχετικά με τη λατρεία της τελούνται  ανεμπόδιστα υπό την προστασία των νόμων. Η άσκηση της λατρείας δεν επιτρέπεται να προσβάλλει τη δημόσια τάξη ή τα χρηστά ήθη. Ο προση-λυτισμός απαγορεύεται».

        Άρθρο 16 παρ. 2: « Η παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του κράτους και έχει σκοπό την ηθική, πνευματική, επαγγελματική και φυσική αγωγή των Ελλήνων, την ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και τη διάπλασή τους σε ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες ».

Οι σαφείς αυτές προβλέψεις του Συντάγματος πού δε μεταβλήθηκαν κατά την πρόσφατη αναθεώρησή του, έχουν δεχτεί κατά καιρούς κριτική από την κρατούσα διανόηση, ιδίως η πρόβλεψη για την ανάπτυξη εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης. Χαρακτηριστικά σημειώνει ο καθηγητής Δημήτριος Τσά¬τσος:

« Εάν στις έννοιες αυτές (δηλ. θρησκευτική και ηθική συνείδηση) ή και σε παρόμοιες επιχειρηθεί να δοθεί νομικά δεσμευτικό περιεχόμενο τότε η οποιαδήποτε εφαρμογή της σχετικής διάταξης του Συντάγματος θα αποτε¬λεί ερμηνευτική αυθαιρεσία. Τόσο η έννοια της «εθνικής συνείδησης» όσο και η έννοια της «θρησκευτικής συνείδησης» είναι ιδιότητες μιας a priori ετεροκαθορισμένης συνείδησης που αναιρεί ολοκληρωτικά τη βασική αρχή του άρθρου 5,1 κατά την οποία διασφαλίζεται το δικαίωμα της «ελεύθερης ανάπτυξης της  προσωπικότητας».

 

Στην ουσία ο Δ. Τσάτσος πιστεύει ότι το εθνικό και το θρη¬σκευτικό δε μπορεί να είναι ελεύθερο. Αντιλαμβανόμενος την ελευθερία μόνο ως δυνατότητα επιλογών και όχι ως επιλογή του ορθού πιστεύει ότι ή συνείδηση του μαθητή πρέπει να διαμορφώνεται μέσα σε ένα πλουραλι¬στικό περιβάλλον, χωρίς σταθερές αξίες και ιστορική συνέχεια. Θεωρεί ακόμη  ότι ο νέος έχει εκ φύσεως δεδομένο το αλάθητο κριτήριο του καλού και του κακού που του επιτρέπει να επιλέγει ασφαλώς ανάμεσα σε πολλαπλά ερεθίσματα.

Παρόμοιες απόψεις διατυπώνει και ο Γεώργιος Κουμάντος:

•           « επί πολ¬λά χρόνια, τουλάχιστον όσο διαρκεί η φοίτηση στο σχολείο, το παιδί θα δέχεται ένα καταιγισμό επιρροών που σκοπό έχουν να το κάνουν να πι¬στέψει στα δόγματα και τα διδάγματα της θρησκείας του... αυτή η ψυχολο¬γική κατεργασία δε διαφέρει ουσιαστικά από «πλύση εγκεφάλου».

Βέβαια μπορούμε να αντιτάξουμε ότι οι δύο ώρες την εβδομάδα των θρησκευτικών ούτε «καταιγισμό επιρροών» συνιστούν ούτε «πλύση εγκεφάλου». Στην πραγματικότητα οι νέοι από τη μια δέχονται ένα «κα¬ταιγισμό» επιρροών τόσο από το στενό οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον όσο και από τα μέσα ενημέρωσης ενώ από την άλλη έχουν να αντιπαλέψουν με τα πάθη και τα προβλήματα της ηλικίας τους. Εξάλλου οφείλουμε να παραδεχτούμε, αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, ότι  οι επιρροές που δέχεται ο μαθητής και από το ίδιο το σχολικό πρό¬γραμμα είναι ποικίλες, αντιφατικές και πολυφωνικές.

Υποστηρίζεται αφετέρου, τα τελευταία χρόνια από διάφορους κύκλους διανοουμένων με ένα τρόπο απόλυτο και δογματικό, ότι λόγω της συμμετοχής της Ελλάδος στην Ενωμένη Ευρώπη και των υποχρεώ¬σεων που απορρέουν από αυτήν, το μάθημα των θρησκευτικών θα καταρ¬γηθεί ή στην καλύτερη περίπτωση θα καταστεί μάθημα επιλογής. Χαρακτη¬ριστικές είναι οι παρακάτω απόψεις:

        Η καθηγήτρια Άννα Φραγκουδάκη σε παλιότερο βιβλίο της έγραφε ότι: « Η

  θρησκευτική διδασκαλία στο σχολείο αποτελεί μια ελληνική ιδιοτυπία. Στην 

ελληνική κοινωνία δεν έγινε ο χωρισμός κράτους και εκκλησίας, όπως σε όλες  

  τις ευρωπαϊκές χώρες. Έτσι η θρησκευτική διδασκαλία από το σχο¬λείο 

  παραμένει αυτονόητη, ενώ είναι αδιανόητη στις ευρωπαϊκές χώρες».

        Επίσης ο γνωστός καθηγητής Κ. Τσουκαλάς σε άρθρο του γράφει: « Απομένει βέβαια το τεράστιο επί της ουσίας πρόβλημα της επαγγελμα¬τικής αποκατάστασης των θεολόγων, διορισμένων, αδιόριστων ή σε λίστα αναμονής. Αυτή όμως είναι η μοίρα πολλών επαγγελμάτων που παύουν να αντιστοιχούν στις θεσμικές, κοινωνικές και τεχνολογικές εξελίξεις. Οι κα¬θηγητές θεολόγοι θα κινδυνεύσουν ίσως πράγματι να ακολουθήσουν τη μοίρα των σαγματοποιών, των ελληνοραπτών και των αειμνήστων λεμβούχων».

Επί των απόψεων αυτών θα παρατηρούσαμε τα εξής:

1) Το μάθημα των θρησκευτικών στην Ελλάδα είναι Ομολογιακό- υποχρε¬ωτικό με δυνατότητα εξαίρεσης. Από το μάθημα δηλαδή μπορούν να απαλλα¬γούν οι ετερόδοξοι, αλλόδοξοι ή άθεοι μαθητές μετά από αίτηση των γονέων τους . Το καθεστώς αυτό ισχύει, και σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες. Υπάρχουν ακόμα χώρες, όπως η Σουηδία και η Νορβη¬γία, όπου η υποχρεωτικότητα είναι πιο αυστηρή έως απόλυτη.

2)  Η πείρα μας από τη σχολική πραγματικότητα μας διδάσκει ότι πολύ λί¬γοι μαθητές ζητούν εξαίρεση από το μάθημα και υπάρχουν αρκετοί οι όποιοι, παρ' ότι ετερόδοξοι, το παρακολουθούν και συμμετέχουν στις εξετάσεις.

Ακόμα και κατά την περίοδο που το μάθημα εξεταζόμενο πανελλαδικώς δεν είχαμε αύξηση των αιτήσεων εξαίρεσης από τα θρησκευτικά, πράγμα πού επιβεβαιώνει ότι οι Έλληνες γονείς και μαθητές δεν έχουν κανένα πρό¬βλημα με το μάθημα και το θεολογικό χαρακτήρα του. Πρόβλημα με το μά¬θημα των θρησκευτικών έχει μόνο μια μικρή μερίδα διανοουμένων και ιδεολογικά περιχαρακωμένων συμπολιτών μας.

3) Κανένα κοινωνικό πρόβλημα δε δημιουργήθηκε ποτέ και καμία δια¬μαρτυρία δεν υπήρξε σχετικά με την υποτιθέμενη υποχρεωτική παρακολού¬θηση των θρησκευτικών. Θα μπορούσαμε να δεχτούμε την ύπαρξη προβλή¬ματος, αν ένα κύμα

 δηλώσεων εξαίρεσης σάρωνε κάθε χρόνο τα σχολεία και ένα, έστω μικρό, ποσοστό των Ελλήνων γονέων και μαθητών αρνούνταν το μάθημα, όμως κάτι τέτοιο δεν συνέβη.

Ακόμα και στις μαθητικές καταλή¬ψεις, οπού έχουν ακουστεί τα πιο παράλογα αιτήματα, αίτημα σχετικό με τα θρησκευτικά ποτέ δεν τέθηκε, παρά την παρουσία πολλών πονηρών υπο¬βολέων.

4) Η επίκληση της πολιτικής συναίνεσης που πράγματι υπάρχει σε διά¬φορους κομματικούς χώρους για την υποβάθμιση του μαθήματος δεν μπο¬ρεί να είναι σοβαρός λόγος ανησυχίας, γιατί αυτή είναι έωλη  και μετέωρη και δεν εδράζεται σε καμία κοινωνική απαίτηση. Οι πολιτικές εξαρτήσεις και φαντασιώσεις έχουν ταλαιπωρήσει πολύ την νεώτερη Ελλάδα. Από τη στιγμή πού κανένα ατομικό δικαίωμα ετεροδόξου ή άθεου δεν παραβιάζε¬ται, η θέληση της πλειοψηφίας του λαού θα επικρατήσει. Επιτέλους ή κοι¬νωνία και ή Εκκλησία έχουν τη δύναμη να επιβάλλουν αυτή τη θέληση στους διαφόρους υποτακτικούς.

5)  Είναι ψευδές το επιχείρημα ότι η διδασκαλία των θρησκευτικών παραβιάζει αρχές του ευρωπαϊκού δικαίου (συνθήκη της Ρώμης), ατομικά δικαιώματα ή ότι υπάρχει Ευρωπαϊκή υποχρέωση κατάργησης ή περιθω¬ριοποίησης του μαθήματος. Οι αναφορές για το θέμα αυτό στο άδηλο μέλ¬λον, όταν δεν συνοδεύονται από συγκεκριμένα στοιχεία, δεν μπορούν να συζητούνται σοβαρά.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε ασχολείται ούτε και ενδιαφέρεται για το τι διδάσκεται στα Ελληνικά σχολεία. Τα θέματα Παιδείας ανήκουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα κάθε χώρας. Η επίκληση λοιπόν κάποιων Ευρωπαϊκών υποχρεώσεων της χώρας μας στα θέματα αυτά είναι ψευδής και εκ του πονηρού.

6)  Το περιεχόμενο του μαθήματος δεν έρχεται σε αντίθεση, αλλά αντί¬θετα συμβαδίζει με το περιεχόμενο του σύγχρονου σχολείου, εφ' όσον προ¬φέρεται με ήθος διαλόγου. Η ουδετεροποίηση και ο αποχρωματισμός του μαθήματος δεν οδηγούν στη βελτίωση αλλά στην υπονόμευση της παιδα¬γωγικής του αξίας.

7) Μια κοινωνία ορθόδοξη και Ελληνική δεν είναι ουδέτερη. Στηρίζει, βιώνει και μεταδίδει στα παιδιά της τα γνήσια στοιχεία της μακραίωνης παράδοσής της. Αυτό προβλέπεται και στο Ελληνικό Σύνταγμα που εκφράζει τη λαϊκή βούληση. Η διατήρηση με κοινή συμφωνία των μεγά¬λων κομμάτων των συναφών διατάξεων κατά την τελευταία

αναθεώρηση επιβεβαίωσε τη λαϊκή αυτή βούληση για άλλη μια φορά.

8) Η Ορθόδοξη παράδοση δεν είναι στατική. Είναι η παράδοση της ελεύθερης αναζήτησης του θεού και της αλήθειας. Εμείς οι Ορθόδοξοι βλέπουμε πάντα στο μέλλον. Την κοινωνική, πολιτιστική και επιστη¬μονική στασιμότητα στη χώρα μας δεν την καλλιέργησε η Ορθοδοξία αλλά ο ανιστόρητος βίαιος εκδυτικισμός όπως και ο ανόητος πιθηκισμός που νομίζει ότι μπορεί να επικρατήσει με τη «σκέψη χωρίς σώμα».

9) Σήμερα το μάθημα των θρησκευτικών είναι η πύλη του ανθρωπισμού στο Ελληνικό σχολείο. Η άποψη ότι το περιεχόμενο της ζωής και της παι¬δείας εξαντλείται στη διαχείριση πληροφοριών και στην εξάσκηση στη χρή¬ση ορθολογικών σχημάτων είναι όχι μόνο αντιεπιστημονική αλλά θα λέγαμε εντελώς ασύμβατη με τη σύγχρονη επιστήμη.

Όλα τα προαναφερθέντα μας βοηθούν να καταλάβουμε τις πολλές διαστάσεις πού έχει η θρησκευτική χρι¬στιανική αλήθεια κατά συνέπεια και το μάθημα των θρησκευτικών ήτοι: ηθική, ψυχολογική, κοι¬νωνική, πολιτιστική, παιδαγωγική, ανθρωπιστική, ιστορική, φιλολογική κ.ά. Όλες αυτές έχουν άμεση σχέση με την καθημερινότητα, τη ζωή, την ψυ¬χολογία και γενικά τον πολιτισμό του ανθρώπου. Η θρησκευτική εκπαίδευση των μαθητών, όπως αναγνωρίζεται και διε¬θνώς, συνιστά αναπόσπαστο στοιχείο της ηθικής και πνευματικής τους ανάπτυξης και έχει ύψιστη κοινωνική σημασία.

Το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, αναγνωρίζοντας τη σημασία και αξία του θρησκευτικού μαθήματος, στο πρόσφατο «διαθεματικό ενιαίο πλαίσιο προγραμμάτων σπουδών»  που εξέδωσε επισημαίνει σχετικά και με τη διαθεματικότητα στο μάθημα των θρησκευτικών ότι :

•           «Η διαθεματικότητα, το νέο στοιχείο των Προγραμμάτων Σπουδών, καθιστά αντιληπτή τη σχέση της θρησκευτικής γνώσης με τα άλλα πεδία του επιστη¬τού και με τις λειτουργίες της κοινωνικής ζωής. Ταυτόχρονα αποδεικνύεται η σημασία και η επικαιρότητα των πνευματικών, ηθικών και αισθητικών αξιών της Ορθοδοξίας στη νέα παγκοσμιοποιημένη κοινωνία. Η αναφορά δε σε κά¬ποια χαρακτηριστικά διαφορετικών θρησκευτικών ομάδων (στην Ελλάδα και τον κόσμο) ευαισθητοποιεί τους μαθητές στη διαφορετικότητα των πολι¬τισμών, την αποδοχή, και τον σεβασμό τους».

Η εφαρμογή της διαθεματικής προσέγγισης στα θρησκευτικά επιβάλλε¬ται αφενός μεν από τη φύση και το περιεχόμενο του θρησκευτικού φαινομένου, αφού είναι εγγενές και έμφυτο στον άνθρωπο αλλά και παγκόσμιο κοινωνικό φαινόμενο, αφετέρου δε από την πολυδιάστατη άξια πού έχει η χριστιανική αλήθεια. Γι’ αυτό τα διάφορα θέματα των θρησκευτικών πρέπει να ερευνώνται, να εξετάζονται και να αναλύονται με ολιστικό τρόπο και σε συνάρτηση με αλλά θέματα λ.χ. κοινωνικά, ιστορικά, πολιτιστικά, λαογραφικά, αγωγής υγείας  αλλά και άλλα.

Επομένως, είναι αναγκαία η εφαρμογή της «αρχής της ολότητας» και η «ολιστική» μέθοδος διδασκαλίας. Οι διαθεματικές προσεγγίσεις είναι κατ’ εξοχήν ολιστικές ... Το σχολείο πρέπει να αντιστοιχίσει, μέσω του αναλυτι¬κού προγράμματος, την οργανική συνοχή και ενότητα της φυσικής και κοινω¬νικής πραγματικότητας, αντιστοίχιση που, βέβαια, επιχειρεί η διαθεματική προσέγγιση. Με τον τελευταίο αυτό όρο, δηλαδή, «διαθεματική προσέγγιση» εννοούμε, κατά τον καθηγητή Χρήστο Θεοφιλίδη  « εκείνη τη μορ¬φή διδασκαλίας κατά την οποία από τη μια το περιεχόμενο της διδασκαλίας ενιαιοποιείται και από την άλλη η διδασκαλία είναι εργαστηριακής και ευρη¬ματικής μορφής... Κατά τη διαθεματική προσέγγιση, και ανάλογα πάντα με το θέμα πού εξετάζεται, διάφορα μαθήματα ενιαιοποιούνται... Οι μαθητές αυτενεργούν κατά τη διδασκαλία και η μάθηση αποβαίνει βιωματική, χρησι¬μοποιείται η φυσική εποπτεία σε μεγάλο βαθμό και οι μαθητές μαθαίνουν μέ¬σα από δικό τους προβληματισμό».

 Στη νέα διαμορ¬φωθείσα κοινωνική και παιδαγωγική κατάσταση, κατά την όποια συμμετέχουν και συνεργάζονται παιδιά με διαφορετικά εθνικά, θρησκευτικά, γλωσσικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά, ο ρόλος του μαθήματος των θρησκευ¬τικών είναι καθοριστικός. Το γνωστικό αντικείμενο του μαθήματος καλύπτει ένα τόσο ευρύ φάσμα, που κάλλιστα μπορεί να συνδεθεί με άλλα μαθήματα και να παίζει πρωτεύοντα ρόλο στα πλαίσια της « Ευέλικτης διαθεματικής και δη¬μιουργικής ζώνης».

Στις μικρές τάξεις μπορεί :

        να συνδεθεί  με τη μελέτη περι¬βάλλοντος και την περιβαλλοντική και κοινωνική αγωγή, προβάλλοντας κοι¬νωνικά πρότυπα υγιούς συμπεριφοράς από το χώρο της θρησκείας.

Στις μεγαλύτερες τάξεις μπορεί :

        Να συνδεθεί με την κοινωνική και πο¬λιτική Αγωγή.

        Να υποδείξει τους κατάλληλους τρόπους, για να αναπτύξουν τα παιδιά ηθική σκέψη και συμπεριφορά μέσα από το παράδειγμα του Ιησού και των

        Πατέρων της Εκκλησίας.

        Να συνδεθεί με την περιβαλλοντική Αγω¬γή (δημιουργία και προστασία της φύσης), με την ιστορία και τον πολιτισμό των Ελλήνων, με την Αισθητική (τέχνες και την αρχιτεκτονική των ναών και όλων των κτισμάτων γενικότερα).

        Να συνδεθεί με τη Λαογραφία, τα ήθη και έθιμα του λαού μας, τις λαϊκές λατρευτικές παραδόσεις και να φέρει σε επαφή το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον. Να συνδεθεί με τη Λογοτεχνία, φέ¬ρνοντας σε επαφή τα παιδιά με τα κείμενα των Πατέρων, αλλά και τους αξιο¬λογότατους Έλληνες συγγραφείς.

        Να αντιμετωπίσει υπό το πρίσμα της Ορθοδοξίας τα διάφορα κοινωνικά προβλήματα (ναρκωτικά, βία).

        Να διδά¬ξει τα θρησκεύματα άλλων λαών και να κάνει σύγκριση με την Ορθόδοξη χρι¬στιανική θρησκεία.

Μέσα στην Ιστορική πορεία και σ’ όλες τις εκφάνσεις της ζωής και του πο¬λιτισμού της ανθρωπότητας έχει μπει η σφραγίδα του χριστιανικού πνεύμα¬τος  η οποία παραμένει ανεξίτηλη. Είναι δηλαδή ο Χριστιανισμός  μέγεθος ιστορικό και πολιτιστικό που επέδρασε και διαμόρφωσε τον Βυζαντινό, το νεότερο και τον ευρωπαϊκό πολιτισμό (ηθική, δίκαιο, τέχνη, μουσική, αρχιτεκτονική, επιστήμη, πρόνοια, κ.ά.).

Ας δώσουμε όμως το λόγο σε ειδήμονες, επιστήμονες κα άλλους που είτε τή¬ρησαν θετική είτε αρνητική στάση απέναντι στον Χριστιανισμό, ομολόγησαν όμως με τα γραπτά τους την ιστορική αυτή αλήθεια και δείχνουν και σε μας σήμερα ότι  η διδασκαλία του Χριστιανισμού πρέπει να έχει και αυτή διαθεματικό χαρακτήρα.

Ο γνω¬στός Ινδός Φιλόσοφος Μαχάτμα Γκάντι είχε εντυπωσιασθεί πολύ από την επί του Όρους Ομιλία του Χριστού και είχε συνθέσει το έτος 1928 «υπέροχο ύμνο» γι’ αυτήν και ένα απόσπασμα του διαγγέλματός του είχε δημοσιευθεί τότε στις εφημερίδες όλου του κόσμου και είναι το εξής :

«Πιστεύω εις το Ευαγγέλιον του Ιησού, όπως περιλαμβάνεται εις την επί του Όρους των Ελαίων Ομιλίαν. Εάν τώρα με εκκαλούσαν να την ερμηνεύ¬σω, όπως την εννοώ, θα έλεγα χωρίς τον παραμικρόν δισταγμόν : μάλιστα είμαι χριστιανός... Αληθινά σας λέγω, πίνετε από τάς πηγάς της επί του Όρους Ομιλίας... Αι συμβουλαί του Ιησού δεν απηυθύνοντο μόνον εις τους μαθητάς του, αλλά και σε σας και σε μένα».Για τον ριζοσπαστικό χριστιανισμό ο πρώην Γάλλος μαρξιστής Φιλόσο¬φος Ροζέ Γκαρωντύ είχε πει πώς «μια τέτοια πίστη δεν είναι όπιο, αλλά ή ζύμη για το μετασχηματισμό του κόσμου και όποιος χτυπά αυτήν την πίστη, χτυπά την επανάσταση».

Καταπληκτική είναι και ή έξης ομολογία του Γάλλου Εγκυκλοπαιδι¬στή - Διαφωτιστή και πολέμιου του Χριστιανισμού Ντιντερό (1713-1784) : «Ή Βίβλος είναι για μένα ανεξιχνίαστο αίνιγμα. Παν ό,τι μπο¬ρεί να ονομασθεί μέγα επί του πεδίου των τεχνών και των γραμμάτων, ήντλησε την ύλη του από το βιβλίο αυτό ή οφείλει εις αυτό τη μορφή του...».

Το 1985 ο επιφανής Κινέζος ακαδημαϊκός Ζάο Φουζάν διακήρυξε ότι: «Ή θρησκεία αποτελεί μέρος του πνευματικού πολιτισμού κάθε έθνους και γι’ αυτό θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται με πνεύμα επιστημονικό. Ή φιλο¬λογία, ή τέχνη, ή αρχιτεκτονική, ή φιλοσοφία, ή ηθική, τα ήθη και τα έθιμα κάθε λαού δέχονται μεγάλη επίδραση από τη θρησκεία. Γι’ αυτό χαρακτηρί¬ζοντας την σαν όπιο των λαών κάνουν μεγάλο επιστημονικό λάθος» .

Ό Άγγλος ποιητής – θεατρικός συγγραφέας Τ. Έλιοτ, κάτοχος βραβείου Νόμπελ, είχε δηλώσει εύστοχα τα έξης: « … Μέσα στα πλαίσια του Χριστιανισμού αναπτύχθηκαν οι τέχνες μας. Μέ¬σα στο Χριστιανισμό οι νομοθεσίες της Ευρώπης. … Δεν πιστεύω ότι ο πολιτισμός της Ευρώπης θα μπορούσε να επιβιώσει ύστερα από μια ολοκληρωτική εξαφάνιση της Χριστιανικής πίστης.  … Αν ο Χριστιανισμός εξαφανιστεί μια μέρα, τότε ολόκληρος ο πολιτισμός μας θα  εξαφανιστεί».

Όλα αυτά όμως για να έχουν αποτέλεσμα, κατά την ταπεινή μου γνώμη, πρέπει να συνδυαστούν με γενναίες τομές και αλλαγές στο χώρο  της παιδείας. Το σχολείο πρέπει να πάψει να αποτελεί αποκλειστικά χώρο και τρόπο προετοιμασίας για την εισαγωγή σε Α.ΕΙ. και Τ.Ε.Ι., πρέπει να μετατραπεί σε χώρο και τρόπο παροχής παιδείας, ήθους και αξιών. Πρέπει να επαναπροσδιοριστούν οι ρόλοι, τα καθήκοντα και οι υποχρεώσεις καθηγητών και μαθητών. Έτσι νομίζω ότι και το μάθημα των θρησκευτικών, όπως και  άλλα μαθήματα,  θα πάψει να είναι πάρεργο για τους «δίκαια» κουρασμένους μαθητές, δεν θα μετατρέπεται σε  «ώρα του παιδιού»  και θα πάρει τη θέση που του αρμόζει μέσα στο σύγχρονο σχολείο.     

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1)         Παιδαγωγικό Ινστιτούτο: «Διαθεματικό ενιαίο πλαίσιο προγραμμάτων σπουδών»

2)        Γ. Σωτηρέλλη, θρησκεία και εκπαίδευση, εκδ. Σάκκουλα.

3)        Θεματική Εγκυκλοπαίδεια, Εκδοτική Αθηνών.

4)        Δ. Τσάτσου, θεμελιώδη δικαιώματα

5)         Τρίμηνο Δελτίο Π.Ε.Θ. «Κοινωνία» τεύχη: 1° (2003) και 4° (2002)

6)        www.eurydice.org

7)         www.estia.educ.goteborg.se