Θανάσης Β. Κούγκουλος, Η Ανατολική Θράκη του Χρίστου Ζαφείρη Περιπλάνηση στον μύθο του απολεσθέντος παραδείσου

Το βιβλίο «Μνήμης Οδοιπορία. Ανατολική Θράκη» του άοκνου δημοσιογράφου και ιστορικού - αρχαιολόγου, σύμφωνα με τις σπουδές του, Χρίστου Ζαφείρη, μπορεί να ξεκίνησε την πορεία του ταπεινά, ως κείμενα μιας ραδιοφωνικής εκπομπής με τίτλο «Κτερίσματα Θράκης», ωστόσο στην τελική του μορφή παρουσιάζεται ως ένα εξαιρετικά σημαντικό για τις πληροφορίες και τη γλαφυρότητά του ιστοριογραφικό πόνημα. Σημειώνω εξαρχής, ως επιπλέον προσόν, ότι περιλαμβάνει ένα πλήθος τεκμηρίων με παλιές φωτογραφίες και κειμήλια αλλά κυρίως μια σειρά πολύτιμων νέων φωτογραφιών του Γιώργου Πούπη, που αποτυπώνουν με ενάργεια την παρούσα κατάσταση των μνημείων του ελληνισμού στην Ανατολική Θράκη.  Δεν είμαι ειδικός στη σύγχρονη ελληνική ιστορία κι ούτε φυσικά μετά την εμπεριστατωμένη εισήγηση του κ. Χατζόπουλου θα ήταν δυνατό να αποτολμήσω οποιαδήποτε κρίση για το ιστορικό περιεχόμενο του βιβλίου. Μόνο θα καταθέσω ότι ως απλός αναγνώστης έμαθα πολλά για την ευρύτερη πατρίδα της γιαγιάς μου, την Ανατολική Θράκη, συμπλήρωσα τις γνώσεις μου ή ξεκαθάρισα ορισμένα κενά που άλλα διαβάσματα μου άφησαν.

Από την πλευρά μου θα προσπαθήσω να δω το πόνημα του Χρίστου Ζαφείρη ως ένα έργο περιηγητικής λογοτεχνίας. Ωστόσο εδώ ο συγγραφέας δεν παίζει απλώς με την περιέργεια του αναγνώστη, δεν του αποκαλύπτει έναν άγνωστο τόπο με περίεργο, εξωτικό κι αλλότριο πολιτισμό. Αντιθέτως, ερεθίζει τη μνήμη του καθώς του μιλά για λησμονημένα αλλά οικεία πράγματα και μέρη. Ιδίως, σε όσους από μας έχουμε προσφυγική καταγωγή από την αρχέγονη γη ανατολικά του ποταμού Έβρου, ο λόγος του Ζαφείρη εμπλέκεται με θρυμματισμένες διηγήσεις των προγόνων, ξεσκονίζει αμυδρές εικόνες από την παιδική μας ηλικία, όταν ακούγαμε τους παππούδες ή τις γιαγιάδες μας να αφηγούνται ιστορίες από τη μυθική πατρίδα με έξαψη κι ανεξήγητο πόθο. Αλλά κι όσοι δεν έχουν τη ρίζα τους στη σκιά των βουνών της Στράντζας ή στο κύμα της θάλασσας του Μαρμαρά, η συλλογική συνείδηση έχει προσυπογράψει τον χώρο της Ανατολικής Θράκης ως μια περιοχή με πλούσια κοιτάσματα για τον νέο ελληνισμό. Στην αρχιτεκτονική θεωρία υπάρχει ένας πολύ ενδιαφέρων όρος για τη σύλληψη του χώρου ως ένα ατέρμονο άθροισμα προσωπικών ή κοινωνικών εμπειριών που εγγράφονται αξεδιάλυτα πάνω του: «βιωματικός χώρος». Κι αυτός ο χώρος εξανθρωπίζεται, μεταμορφώνεται σε τόπο που αποκτά μια ιδιαίτερη, βιωματική, σημασία για όποιον τον παρατηρεί ή κινείται εντός του. Έτσι κι η Ανατολική Θράκη είναι τόπος, με όλα τα παραπάνω συμφραζόμενα, και συνάμα κοινός τόπος για τη συγκρότηση της ταυτότητας του νέου ελληνισμού.  Ταυτοχρόνως αποτελεί κι έναν λογοτεχνικό μύθο, δηλαδή μια τοποθεσία που σταθερά επενδύεται κι ανατροφοδοτείται μέσω της λογοτεχνίας με συμβολικό νόημα. Θυμίζω πρόχειρα ότι η έναρξη της νεοελληνικής πεζογραφίας οριοθετείται από τα θρακικά, καλύτερα ανατολικοθρακικά, διηγήματα του Βιζυηνού. Με άλλα λόγια η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία πηγάζει από τον μικρόκοσμο της Βιζύης, στον οποίο συνωστίζονται τα πάθια κι οι καημοί του κόσμου..., για να μνημονεύσουμε και την αδελφή ψυχή του Βιζυηνού, τον Παπαδιαμάντη.

Από αυτήν τη συλλογική συνείδηση αρδεύει τον παραμυθιακό του λόγο κι ο Ζαφείρης, καθώς, όπως ομολογεί ο ίδιος στο βιβλίο του, δεν έχει «καμία εξ αίματος σχέση με την προσφυγιά». Φαίνεται όμως ότι η εξ αγχιστείας συγγένεια καμιά φορά είναι πιο βαρύνουσα.  Στα 19 + 2 κεφάλαια της προσκυνηματικής οδοιπορίας του συγγραφέα καλύπτεται επαρκώς, χωρίς ουσιαστικές ελλείψεις, η ζωή των Ρωμιών στην Οθωμανική Ανατολική Θράκη μέχρι την μέρα που οι Θρακιώτες, κάτω από την πίεση των ιστορικών συγκυριών αναγκάστηκαν να αναζητήσουν καινούργια στέγη και να παραχωρήσουν τα σπίτια τους στους μουσουλμάνους συνανθρώπους τους, που, όπως κι αυτοί, περπάτησαν πολλά λασπωμένα χιλιόμετρα αλλά με ανάποδη κατεύθυνση, από τη Μακεδονία προς την άλλη μεριά του Έβρου. Στο σημείο αυτό θέλω να επισημάνω την ψύχραιμη ματιά του Ζαφείρη. Οι λέξεις του βουρκώνουν από συγκίνηση, όμως δεν υποκύπτουν σε εύκολες και υπεραπλουστευτικές ερμηνείες, δεν μολύνονται από την ίωση του φτηνού εθνικισμού. Η θέση του είναι πολύ δύσκολη και απερίφραστα πιστεύω ότι του αξίζει η αναγνώρισή μας για την έντιμη στάση του. Για παράδειγμα, όταν αναφέρεται στο καλλιμάρμαρο κτίριο του Ζαππείου της Αδριανούπολης, με περισσή ευαισθησία και ευσυνειδησία καταγράφει ότι ακόμη και σήμερα διατηρείται σχεδόν άθικτο και ότι οι Τούρκοι το ανακαινίζουν σεβόμενοι την    αρχιτεκτονική του φυσιογνωμία. Επίσης όταν περιγράφει τον βυζαντινό ναό της Αγίας Σοφίας στη Βιζύη, δεν παραλείπει να συμπληρώσει ότι τα τελευταία χρόνια το μνημείο ανασκάφτηκε και αναστηλώθηκε από το Πανεπιστήμιο Θράκης της Αδριανούπολης. Ομολογώ ότι τη συγκεκριμένη πληροφορία πολύ σπάνια τη συνάντησα στην συναφή ελληνική επιστημονική βιβλιογραφία, που αγνοεί επιδεικτικά τις μελέτες και τις προσπάθειες των Τούρκων αρχαιολόγων και βυζαντινολόγων στην περιοχή.

Στα πληροφοριακά δεδομένα που συγκεντρώνει επιμελώς ο Ζαφείρης υπάρχουν ορισμένες καθαρά λογοτεχνικές ενότητες, λογοτεχνικές με την έννοια ότι ψηλαφεί τον αρχέγονο μύθο της ρωμιοσύνης στην Ανατολική Θράκη. Θα μπορούσα να συνοψίσω τα όρια του αναφερόμενου λογοτεχνικού μύθου σε τρεις άξονες: Γεώργιος Βιζυηνός, Έρνεστ Χέμινγουεϊ, αρχαϊκό λαογραφικό υπόστρωμα. Στο σχετικό με τον Βιζυηνό κεφάλαιο, η τοπογραφία των διηγημάτων του καταδεικνύεται με αξιοπρόσεχτη προσήλωση και αγάπη, και, το πλέον βασικό, χωρίς αποσιωπήσεις ή παραποιήσεις. Πράγμα που σημαίνει τον έντονο ερευνητικό – φιλολογικό ζήλο του συγγραφέα. Επειδή ασχολήθηκα με το ζήτημα γνωρίζω ότι πολλοί μελετητές, συνήθως από τις ιστορικές επιστήμες, παρασύρθηκαν από μια επιφανειακή ανάγνωση του Βιζυηνού και οδηγήθηκαν σε οφθαλμοφανώς εσφαλμένες ταυτίσεις, όπως για παράδειγμα προτάθηκε ότι η περίφημη Καϊνάρτζα του «Μοσκώβ Σελήμ» είναι η σημερινή Καϊνάρτζα, δηλαδή η γνωστή Γέννα. Φυσικά κάτι τέτοιο δεν προκύπτει από το κείμενο αλλά αυτό μας προσανατολίζει προς το Τσακλή, πολύ κοντά στον Άγιο Γεώργιο, απ’ όπου ο Βιζυηνός για πρώτη φορά δημοσιοποιεί στην επιστημονική κοινότητα της εποχής του το διονυσιακό δρώμενο του «Καλόγερου».  Η ενότητα που αφιερώνεται στον  Χέμινγουεϊ περιλαμβάνει ακριβείς κρίσεις για τη δημοσιογραφική του ανταπόκριση από την έξοδο των Θρακών το 1922. Πέρα από το γεγονός ότι ο μετέπειτα νομπελίστας Αμερικάνος λογοτέχνης συνδέει ανεξίτηλά το όνομά του με την τραγική περιπέτεια της Θράκης, το ύφος των περιγραφών του νομίζω ότι επηρεάζει σοβαρότατα το σύγχρονο ιστορικό μυθιστόρημα που έχει ως θέμα του τη μοίρα των ελληνικών κοινοτήτων της Ανατολικής Θράκης. Παρενθεντικά προσθέτω ότι ο  Χέμινγουεϊ λειτούργησε και ως λογοτεχνικός χαρακτήρας ή περσόνα στη μυστηριώδη «Τερέζα» του Φρέντυ Γερμανού. Ακόμη, η ενότητα για την πυροβασία των αναστεναριών, ενσκήπτει στο θρακικό δρώμενο που γνώρισε την πιο διαδεδομένη διακειμενική εξάπλωση: λογοτεχνία, φιλολογία, λαογραφία, κοινωνική ανθρωπολογία, κινηματογράφος. Είναι σχεδόν αδύνατο να σκεφτούμε τη Θράκη ανεξάρτητα  από τον πυροβατικό της συμβολισμό, που χάνεται μέσα στους δαιδαλώδεις μύθους της αρχαιότητας.

Κλείνοντας τα ισχνά και σύντομα σχόλια μου για το μνημονικό ταξίδι του Χρίστου Ζαφείρη στην Ανατολική Θράκη, θα ήθελα να προχωρήσω σε μία εξομολόγηση και μία τελευταία επισήμανση. Πρώτα η επισήμανση. Χαρακτήρισα το βιβλίο, όχι ανέξοδα,  ως περιηγητική ή ταξιδιωτική λογοτεχνία. Η λογοτεχνία ορίζεται πρωταρχικά από τον βαθμό έκπληξης που προκαλεί στον αναγνώστη. Αγαπητές κυρίες και αγαπητοί κύριοι σας το προτείνω ανεπιφύλακτα ακριβώς για αυτόν τον λόγο, για να δοκιμάσετε τη χαρά της έκπληξης που είναι τόσο δυσεύρετη στην τρέχουσα βιβλιοπαραγωγή. Ακολουθεί η εξομολόγηση. Το κεφάλαιο για τα Γανόχωρα ήταν για μένα μια πραγματική αποκάλυψη της μητρικής μου γης. Μέχρι τώρα προσπαθούσα επανειλημμένως να ξεμπερδέψω κατά το δυνατόν με αυτό που ονομάζεται πατρίδα – πατρική γή. Μετά την περιδιάβασή μου στις σελίδες  για την Περίσταση, τα Γανόχωρα και τα χωριά του Ιερού Όρους  κατάλαβα πως υπάρχει μέσα μας κι ένα πιο απαιτητικό μητρογραμμικό χρέος, ίσως περισσότερο οδυνηρό από το αντίστοιχο πατρικό.

Φίλε μου Χρίστο Ζαφείρη σ’ ευχαριστώ εκ βάθους καρδίας για αυτήν την επώδυνη γνώση.