Απόστολος Μπάρλος Θεολόγος – Δ/ντής Σ.Δ.Ε Λάρισας Συγγραφέας διδακτικών βιβλίων

Το Εκπαιδευτικό Δράμα ως εργαλείο μάθησης  

Το Εκπαιδευτικό Δράμα (ΕΔ) γεννήθηκε στην Αγγλία στα μέσα του 20^ου αιώνα και στηρίχτηκε στις βασικές αρχές της Προοδευτικής Εκπαίδευσης, ενός μεταρρυθμιστικού κινήματος που ασκούσε κριτική στο δασκαλοκεντρικό σύστημα και προωθούσε τη μαθητοκεντρική διδασκαλία, σ’ ένα σχολείο δημιουργικό που στόχευε στην ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του μαθητή.

Το ΕΔ  είναι μια μορφή θεατρικής τέχνης με καθαρά παιδαγωγικό χαρακτήρα. Βασικός στόχος του ΕΔ είναι η μάθηση, με την έννοια της κατανόησης του εαυτού μας, αλλά και του κόσμου. Οι συμμετέχοντες αξιοποιούν διάφορες θεατρικές μορφές και φόρμες  για να διερευνήσουν και να κατανοήσουν ένα θέμα.

Το ΕΔ στηρίζεται σ’ αυτό που ονομάζουμε βιωματική μάθηση. Γι αυτό όσοι συμμετέχουν σ΄ αυτό:

·           συμμετέχουν στην αναπαράσταση μιας κατάστασης αληθινής ή φανταστικής

·           υποδύονται ρόλους και αλληλεπιδρούν 

·           βιώνουν ατομική και συλλογική εμπειρία 

·           διερευνούν ένα θέμα και διαπραγματεύονται τα νοήματα των εννοιών που  

           σχετίζονται μ’ αυτό 

·           αντιμετωπίζουν διλήμματα ή προβλήματα και πρέπει να πάρουν αποφάσεις 

·           δρουν και αναστοχάζονται τις πράξεις τους

Το ΕΔ έλαβε υπόψη του τις θεωρίες για τη μάθηση που διατυπώθηκαν στο χώρο της αναπτυξιακής ψυχολογίας και συγκεκριμένα στηρίζεται στο έργο του Lev Vygotsky και του Ierome Bruner, οι οποίοι έδωσαν έμφαση στο κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο συντελείται η μάθηση και τόνισαν το σημαντικό ρόλο που μπορεί να παίξει ο δάσκαλος ως διαμεσολαβητής στη μαθησιακή διαδικασία. Ο δάσκαλος στο ρόλο του διαμεσολαβητή καλείται να  διευκολύνει, ώστε  να φωτιστούν τα νοήματα του δρώμενου και να οδηγήσει τους μαθητές να νοηματοδοτήσουν τις εμπειρίες που έζησαν.

Το ΕΔ δεν παραμένει στην απλή βίωση μιας δράσης (συναισθηματική συμμετοχή), αλλά προχωράει στη γνωστική κατανόηση της δράσης και τη λεκτική έκφραση, χρησιμοποιώντας τη διαδικασία του αναστοχασμού, δηλαδή την  ανάλυση, ερμηνεία και συνειδητοποίηση της εμπειρίας – του βιώματος.

Σύμφωνα με την  Dorothy Heathcote τα βασικά χαρακτηριστικά του δράματος είναι η βίωση και ο αναστοχασμός. Οι μαθητές εμπλέκονται συναισθηματικά μέσα από τους ρόλους που υποδύονται, αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με το δάσκαλο και έχουν την αίσθηση ότι βιώνουν τα γεγονότα σαν να συμβαίνουν «εδώ και τώρα». Για να φτάσουν όμως οι μαθητές στη γνώση δεν αρκεί μόνο η βίωση. Χρειάζεται να επεξεργαστούν νοητικά και να συνειδητοποιήσουν όσα βίωσαν. Μόνο τότε έχουν τη δυνατότητα να αντλήσουν από την εμπειρία τους γνώση και να τη μεταφέρουν σε ανάλογη περίσταση και στη ζωή τους. Για να επιτευχθεί η κατάλληλη  νοητική επεξεργασία χρειάζεται τα παιδιά να πάρουν συναισθηματική απόσταση από όσα βίωσαν μέσα από τη δράση. Γι’ αυτό ο δάσκαλος με διάφορες τεχνικές χρειάζεται να καλεί τους μαθητές να αναστοχάζονται τα γεγονότα και τις συνέπειες των πράξεων τους στον φανταστικό κόσμο που δημιούργησαν. Μ’ αυτό τον τρόπο οι μαθητές αποκτούν «βαθύτερη γνώση» για το διερευνούμενο θέμα, διαμορφώνουν «καινούργια αντίληψη», «συνειδητοποιούν». Αυτό θα τους βοηθήσει να αλλάξουν στάση απέναντί σε ανάλογα θέματα που πρόκειται να αντιμετωπίσουν στη ζωή τους.

Η παιδαγωγική αξία της εφαρμογής των ασκήσεων του ΕΔ είναι η εξής:

·      Στις ασκήσεις αυτές ο μαθητής υποδυόμενος έναν ρόλο εμπλέκεται σε μια κατάσταση όχι μόνο διανοητικά αλλά και συναισθηματικά. Συμμετέχει ολόκληρος και εκφράζεται με το σύνολο των εκφραστικών του μέσων.

·      Οι ασκήσεις αυτές αποσκοπούν στην ενεργητική μάθηση. Ο δάσκαλος δε διδάσκει από την έδρα, αλλά δίνει ευκαιρίες στο μαθητή να ανακαλύψει μόνος του τα πράγματα. Ο δάσκαλος δεν λειτουργεί με το παραδοσιακό μοντέλο μάθησης, όπου αυτός μόνο έχει τη γνώση και ο μαθητής δεν την έχει. Το ΕΔ προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο λειτουργίας των τριών παραγόντων της μάθησης: γνώση – δάσκαλος – μαθητής.  Υπάρχει μια δυναμική αλληλεπίδραση ανάμεσα σ’ αυτούς τους τρεις παράγοντες, όπου το μέγεθος του ρόλου του δασκάλου και του μαθητή διαστέλλεται και συστέλλεται ανάλογα με τις ανάγκες του μαθητή. Ο μαθητής γίνεται έτσι συνέταιρος στη μάθηση.

·      Οι ασκήσεις αυτές προωθούν το συλλογικό τρόπο μάθησης που βασίζεται στην αλληλόδραση. Οι μαθητές μοιράζονται τις εμπειρίες τους και μέσα από τη δράση και την αντίδραση οι προσωπικές αντιλήψεις μετασχηματίζονται, διευρύνονται. Η ομάδα δίνει, εξάλλου, τη δυνατότητα στους μαθητές να απαλλαγούν από τον ανταγωνισμό, να αισθανθούν ασφαλείς και τελικά να μάθουν μέσα από τη συμμετοχή στην κοινή δράση, στη συλλογική δημιουργία. Μέσα σ’ αυτή τη διαδικασία μπορεί να συμμετάσχουν και οι πιο αδύνατοι μαθητές της τάξης,

·      Οι ασκήσεις αυτές διευκολύνουν τον επικοινωνιακό λόγο, αφού δίνουν στο μαθητή την ευκαιρία να υποδυθεί ένα συγκεκριμένο ρόλο σε μια συγκεκριμένη περίσταση και να παραγάγει λόγο προφορικό ή γραπτό προσαρμοσμένο στην περίσταση αυτή. Αναγκάζεται ο μαθητής να χρησιμοποιήσει όλα τα στοιχεία της ομιλίας, για να ζωντανέψει το περιεχόμενο των λόγων του και να επικοινωνήσει με τον συνομιλητή του. Βοηθούν επίσης τον μαθητή και στο γραπτό λόγο. Γιατί μέσα από την αλληλόδραση με την ομάδα ο μαθητής εμπλουτίζεται σε ερεθίσματα, σε βιώματα και σε προβληματισμό και είναι έτοιμος πια, ύστερα από αυτή τη γόνιμη διεργασία , να επεξεργαστεί και να συνθέσει ένα γραπτό κείμενο όταν του ζητηθεί.

·      Τέλος οι ασκήσεις αυτές ενεργοποιούν όλες τις ψυχοπνευματικές δυνάμεις του μαθητή, οξύνουν την παρατηρητικότητα, διεγείρουν τη φαντασία του, τον παρακινούν να αναλάβει πρωτοβουλίες, τον προετοιμάζουν για τους κοινωνικούς ρόλους που πρόκειται να αναλάβει, τον ευαισθητοποιούν σε διάφορα κοινωνικά θέματα και του επιτρέπουν να κατανοήσει καλύτερα τις ανθρώπινες σχέσεις. Με λίγα λόγια τον βοηθούν να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του και τους άλλους, ώστε να δράσει αποτελεσματικά μέσα στον κόσμο.

Συνοπτικά θα έλεγε κανείς ότι το Εκπαιδευτικό Δράμα αναπτύσσει τον άνθρωπο σφαιρικά και επαναφέρει τη γνώση στην πραγματική της διάσταση. Στόχος της εκπαίδευσης με τη χρήση του Εκπαιδευτικού Δράματος είναι η αναζήτηση και κατανόηση της γνώσης, με απώτερο σκοπό αυτή η γνώση να χρησιμοποιηθεί στα πλαίσια της πραγματικής ζωής.

Ενδεικτική βιβλιογραφία στα ελληνικά

1.      Άλκηστις, Η δραματική τέχνη στην εκπαίδευση, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2000.

2.      Αύρα Αβδή, Μελίνα Χατζηγεωργίου, Η τέχνη του Δράματος στην εκπαίδευση, (48 προτάσεις για εργαστήρια θεατρικής αγωγής), Μεταίχμιο, Αθήνα 2007.

3.      Bruner Ι, Δημιουργώντας Ιστορίες, Νόμος, Λογοτεχνία, Ζωή, μτφρ. Β. Τσούρτου – Κ. Πολυδάκη – Γ. Κουγιουμτζάκης,  Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004.

4.      Γραμματάς Θ., Θέατρο και παιδεία, Πλέθρον, Αθήνα 1998.

5.      Γκόβας Ν., Για ένα δημιουργικό νεανικό θέατρο, Μεταίχμιο, Αθήνα 2003

6.      Καμαρινός Δ., Βιωματική μάθηση και σχολείο, Αθήνα 1998.

7.      Κουκουνάρας - Λιάγκης Μ., Ο Θεός, ο δικός μου, ο δικός σου , Γρηγόρη,  Αθήνα 2009

8.      Μουδατσάκις Τ., Η θεωρία του δράματος στη σχολική πράξη, Καρδαμίτσα, Αθήνα 1994.

9.      Σέξτου Π., Δραματοποίηση. Το βιβλίο του παιδαγωγού – εμψυχωτή, Καστανιώτη, Αθήνα 1998.

10.  Σέξτου Π., Θεατρο-παιδαγωγικά προγράμματα στα σχολεία, Μεταίχμιο, Αθήνα 2005.

11.  Vygotsky L., Νους στην κοινωνία, επιμ. Σ. Βοσνιάδου, Gutenberg, Αθήνα 2000.

12.  Woolland B., Η διδασκαλία του δράματος στο δημοτικό σχολείο, μτφρ. Ε. Κανηρά, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1999.

Διεύθυνση στο Internet: www.theatroedu.gr