δρ Σπύρος Ν. Κιουλάνης,"Παγκοσμιοποίηση και εκπαίδευση. Το μάθημα των θρησκευτικών σε ένα νέο περιβάλλον"

«Ταξίδευα λοιπόν με 180 μίλια την ώρα», γράφει ο Τόμας Φρίντμαν, «με το πιο σύγχρονο τρένο του κόσμου, και η σκέψη που πέρασε από το μυαλό μου ήταν πως οι Ιάπωνες, που μόλις είχα επισκεφθεί το εργοστάσιο τους και ταξίδευα με το τρένο τους, κατασκεύαζαν το Lexus, ένα πολυτελές αυτοκίνητο με ρομπότ. Κι εκεί, στην κορυφή της σελίδας 3 της «Herald Tribune», οι λαοί που είχα ζήσει μαζί τους τόσα χρόνια στη Βηρυτό και την Ιερουσαλήμ, και τους γνώριζα τόσο καλά, εξακολουθούσαν να πολεμούν για το ποιος είναι ο ιδιοκτήτης μιας ελιάς. Εκείνη τη στιγμή σκέφτηκα πως το Lexus και η ελιά αποτελούσαν θαυμάσια σύμβολα αυτής της εποχής: Ο μισός κόσμος έμοιαζε αποφασισμένος να φτιάξει ένα καλύτερο Lexus, προσηλωμένος στον εκσυγχρονισμό, κάνοντας αποτελεσματικότερη την οικονομία του προκειμένου να ευημερήσει στο σύστημα της παγκοσμιοποίησης και ο άλλος μισός, μερικές φορές το μισό κομμάτι της ίδιας χώρας, εξακολουθούσε να είναι μπλεγμένος στη διαμάχη για το ποιος ελέγχει μια ρίζα ελιά».

«Αισθάνομαι για την παγκοσμιοποίηση», καταλήγει ο Φρίντμαν, «όπως περίπου και για την αυγή. Νομίζω πως είναι καλό πράγμα που ανατέλλει ο ήλιος κάθε πρωί. Όμως ακόμη κι αν δεν μου άρεσε η αυγή, δεν θα μπορούσα να κάνω τίποτε. Δεν την ξεκίνησα εγώ την παγκοσμιοποίηση και δεν μπορώ να τη σταματήσω. Προτιμώ απλώς να σκέφτομαι, πώς μπορώ να αντλήσω το καλύτερο απ' αυτό το νέο σύστημα και ν' αποτρέψω το χειρότερο, για τους περισσότερους ανθρώπους».

Η πρόκληση για χώρες και άτομα, είναι να βρουν μια υγιή ισορροπία ανάμεσα στη διατήρηση της αίσθησης της ταυτότητας και της κοινότητας και στο να κάνουν ό,τι χρειάζεται για να επιβιώσουν στο σύστημα της παγκοσμιοποίησης. Κάθε κοινωνία που θέλει σήμερα να ευημερήσει οικονομικά, πρέπει να προσπαθεί συνεχώς να κατασκευάσει ένα καλύτερο Lexus και να το προωθήσει στον υπόλοιπο κόσμο. Αλλά κανείς δεν πρέπει να έχει την ψευδαίσθηση ότι η συμμετοχή και μόνο σ' αυτή την παγκόσμια οικονομία θα καταστήσει μια κοινωνία υγιή. Αν η συμμετοχή έχει ως αντίτιμο την ταυτότητα της χώρας, αν τα άτομα αισθάνονται ότι ξεριζώνεται η ελιά τους απ' αυτό το παγκόσμιο σύστημα, τότε οι ρίζες της θα επαναστατήσουν, θα ξεσηκωθούν και θα στραγγαλίσουν τη διαδικασία….

Το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης παρότι δεν είναι νέο, εντούτοις στις μέρες μας έχει αποτελέσει κυρίαρχη έννοια στο καθημερινό μας λεξιλόγιο. Η έννοια «παγκόσμιο σύστημα» είναι γνωστή στην οικονομική ιστορία από το 16^ο αιώνα. Είναι γεγονός όμως ότι από εποχή σε εποχή ποικίλλει έστω και αν τα βασικά της στοιχεία, παραμένουν τα ίδια. Οι σημερινές συνθήκες είναι διαφορετικές σε σύγκριση με οποιαδήποτε προηγούμενη περίοδο, γιατί είναι άμεσα συνδεδεμένες με την εφαρμογή της προηγμένης τεχνολογίας και των καινοτομιών. Αυτό σημαίνει ότι εκμηδενίζεται ο χρόνος, το κόστος των μεταφορών και κυρίως της επικοινωνίας μέσω των υπολογιστών, πράγμα που, με τη σειρά του, οδηγεί στην αποδέσμευση του χρόνου και του χώρου. Το γεγονός αυτό καθιστά πλέον αμελητέα τη γεωγραφική θέση και αποτελεί την ειδοποιό διαφορά των σημερινών συνθηκών παγκοσμιοποίησης. Στην πραγματικότητα αναπτύσσεται μία έντονη δραστηριότητα σε ένα χώρο που απλουστευτικά τον προσδιορίζουμε ως Παγκόσμια Κοινότητα, χωρίς όμως να έχει τα χαρακτηριστικά της κοινότητας. Το στοιχείο που απουσιάζει είναι ένα σύστημα εγγυήσεων και σχέσεων αλληλεγγύης, καθώς δεν νοείται κοινωνία χωρίς κάποια μορφή αμοιβαιότητας, αλληλεγγύης, δεσμεύσεων και αλληλεξάρτησης μεταξύ των μελών της.

Το γεγονός αυτό καταδεικνύει το σημαντικό ρόλο της εκπαίδευσης στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και της αλληλέγγυας δράσης. Γύρω από αυτό το κεντρικό σημείο θα πρέπει να δραστηριοποιηθούν τα εθνικά εκπαιδευτικά συστήματα και οι συντελεστές της εκπαιδευτικής πράξης. Εκπαιδευτικοί και μαθητές καλούνται να αντιτάξουν οι πρώτοι την ουσιαστική επιμόρφωση και την επιστημονική καταξίωση και οι δεύτεροι μια γενική παιδεία, που θα ανταποκρίνεται πραγματικά στις ανάγκες της ζωής. Αν δεχθούμε ότι η παγκοσμιοποίηση είναι μια πραγματικότητα με τα θετικά και αρνητικά της στοιχεία, αυτό που προέχει είναι να μην αναχθεί σ’ ένα μοιρολατρικό μονόδρομο κρίσης, αλλά, αντίθετα, μέσα από διαδικασίες δημοκρατικού και πολιτιστικού πλουραλισμού, να μορφοποιηθεί σε μια παγκόσμια κοινότητα, με κεντρικό σημείο προσανατολισμού τον άνθρωπο και την ειρήνη.

Υποστηρίζετε συχνά η άποψη ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα προγραμματισμένο διεθνή πειραματισμό με αντικείμενο τη θεσμική διεθνοποίηση της εκπαίδευσης. Με πολιτικές υποστήριξης, συμπλήρωσης και επικουρικότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και γενικότερα σε μια Ευρώπη που αλλάζει, δρομολογούνται εξελίξεις που αναδεικνύουν τάσεις ομοιοτροπίας και εναρμόνισης στην εκπαιδευτική πολιτική των κρατών - μελών.

            Με πολλά Ευρωπαϊκά προγράμματα προωθείται η ιδέα ενός κοινού εκπαιδευτικού συστήματος που να συνδέεται με τον τομέα προσφοράς  εκπαιδευτικών υπηρεσιών στο πλαίσιο μιας πολιτικής  για ανοιχτή και δια βίου εκπαίδευση. Παράλληλα και σε συνδυασμό με αυτές τις πολιτικές, προσδιοριστικά δρουν πρωτοβουλίες που αναπτύσσουν και άλλοι διεθνείς οργανισμοί όπως η UNESCO, και το Συμβούλιο της Ευρώπης, για την προώθηση και την ανάπτυξη αντίστοιχων στρατηγικών.

            Η  ανάπτυξη πολιτικών για ανοιχτή δια βίου εκπαίδευση εξηγείται αν λάβουμε υπόψη τη ραγδαία εισαγωγή του αυτοματισμού, της μικροηλεκτρονικής και την ταχύτητα παλαίωσης της γνώσης. Συστηματικά αναζητούνται προϋποθέσεις αναγνώρισης και πιστοποίησης ακαδημαϊκών, μορφωτικών και επαγγελματικών εμπειριών.

Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις, τίθεται ζήτημα ανασυγκρότησης του περιεχομένου της γενικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης για την απόκτηση όσο το δυνατό ευρύτερων γνώσεων και μόρφωσης. Η προετοιμασία, ωστόσο, των εκπαιδευομένων, για ένα εργασιακό περιβάλλον που συνεχώς αλλάζει, όλο και πιο πολύ συνδέεται με το θεσμό της δια βίου εκπαίδευσης και συνεχιζόμενης κατάρτισης.  Πέρα από αυτό, βέβαια η ανοιχτή δια βίου εκπαίδευση προσφέρεται και για άσκηση κοινωνικής εξισωτικής πολιτικής γι’ αυτούς, που δεν ολοκλήρωσαν τις σπουδές τους στο τυπικό συμβατικό εκπαιδευτικό σύστημα, καθώς τους δίνει  ευκαιρίες σε μια άλλη στιγμή της ζωής, για να συνεχίσουν ή να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους.

Ο μετασχηματισμός βέβαια  του χαρακτήρα της εκπαίδευσης αποτελεί ένα παγκόσμιο φαινόμενο και δεν περιορίζεται στα στενά όρια της ελληνικής πραγματικότητας. Η εκπαίδευση έχει αποκτήσει έναν παγκοσμιοποιημένο χαρακτήρα και η ιδέα του παγκόσμιου μαθητικού σώματος (global student body) έχει κερδίσει αρκετό έδαφος ώστε να προβάλλεται ως ο ιδανικός τρόπος γεφύρωσης όλων εκείνων των διαφορών που δεν μπορεί να γεφυρώσει ο συμβατικός τύπος εκπαίδευσης.

            Όλα αυτά αν δεν είναι όψεις της σύγχρονης πραγματικότητας, αποτελούν ίσως προγνώσεις του κοντινού μέλλοντος. Οι μαθητές που διαθέτουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά φαίνεται πως θα είναι οι κατάλληλοι τύποι μαθητών, σε σχέση με τις απαιτήσεις που θέτουν σ’ αυτούς η απόσταση και η τεχνολογία και τέτοιοι μαθητές είναι αυτοί που δείχνουν ενδιαφέρον να γίνουν μέλη των εικονικών σχολείων  (virtual schools) και κοινωνοί ενός συστήματος παγκόσμιας εκπαίδευσης (global education).

            Στόχος της παγκόσμιας εκπαίδευσης είναι να κάνει κοινωνούς της όλους τους μαθητές της και να τους παράσχει όλα τα εφόδια που είναι απαραίτητα για να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής. Σύμφωνα με τις αρχές που ευαγγελίζεται, επιδιώκει να μορφώσει όλους τους εμπλεκόμενους μαθητές και να φροντίσει ώστε να ενημερώνονται με τρόπο άμεσο και πλήρη. Σκοπό έχει, επίσης, να καταστήσει κάθε ενδιαφερόμενο μαθητή ικανό ώστε να είναι σε θέση να μαθαίνει καινούρια πράγματα, να ενημερώνεται και να καταρτίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, όπως επίσης και κατάλληλο να διαδραματίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στη δουλειά του αλλά και στην κοινωνία. Επιδιώκει επίσης να προσφέρει όλες τις απαιτούμενες προϋποθέσεις στους μαθητές ώστε να αναδείξουν αρετές δημιουργικότητας, καινοτομίας και να μπορούν να αναπτύξουν ηγετικές  ικανότητες. Οι μαθητές θα χρειαστούν την εκπαίδευση για μια παγκόσμια, ταχεία αλλαγή στην οποία θα παίξουν σπουδαίο ρόλο τόσο οι ευέλικτες στάσεις και συμπεριφορές όσο και οι διαχρονικές αξίες.

            Για να διατηρηθούν όμως αυτές οι διαχρονικές αξίες θα πρέπει η παγκοσμιοποίηση της εκπαίδευσης να σεβαστεί τις ιδιαίτερες κουλτούρες και τους ξεχωριστούς πολιτισμούς των λαών με τους οποίους έρχεται σε επαφή και να μεριμνήσει για την προώθηση της πολιτισμικής διαφορετικότητας  μέσα από το διάλογο και μέσα από ουσιαστικές δυνατότητες για μάθηση. Οι τηλεπικοινωνιακές δυνατότητες και  τα μέσα που η σύγχρονη τεχνολογία  παρέχει  πρέπει να χρησιμοποιηθούν για την προώθηση της δημοκρατίας, καθώς και για εγχειρήματα μικρότερης έκτασης, όπως η υποστήριξη των προσπαθειών για  κατάκτηση μιας ισότιμης θέσης στην κοινωνία της πληροφόρησης. Όπως άλλωστε υποστηρίζουν πολλοί, η τεχνολογία από μόνη της είναι ουδέτερη. Αυτοί που θέτουν το περιεχόμενο μέσα στο οποίο αυτή θα χρησιμοποιηθεί και που καθορίζουν εάν η παγκοσμιοποίηση επιφέρει οφέλη ή κινδύνους είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι.

            Μέσα στο νέο, παγκοσμιοποιημένο εκπαιδευτικό περιβάλλον, πρωταγωνιστικό ρόλο θα διαδραματίσει η Ανοιχτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση και οι σπουδές μερικής φοίτησης (part time studies). Kαι οι δύο θεσμοί είναι αρκετά νέοι στη χώρα μας αφού η επίσημη θεσμοθέτηση και αναγνώρισή τους χρονολογείται από το 1997. Η εισαγωγή της ΑεξΑΕ στη χώρα μας καθιερώθηκε με την ίδρυση του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, (ΕΑΠ), το οποίο ήρθε να προστεθεί στο υπάρχον εκπαιδευτικό σύστημα ως βήμα ανανέωσης και συμπλήρωσής του.

Όσο σημαντική όμως αναμένεται να είναι η συμβολή αυτών των θεσμών στη δημιουργία μιας “εκπαίδευσης με χαρακτήρα”, άλλο τόσο σπουδαία οφείλει να αποδειχθεί και η οικοδόμηση ενός νέου τύπου σχολείου. Ενώ μέχρι τώρα τα σχολεία που γνωρίσαμε τον εικοστό αιώνα είχαν ως κοινό χαρακτηριστικό την προσαρμογή των μαθητών στις απαιτήσεις του συστήματος, στο μέλλον ίσως χρειαστεί να συνηθίσουμε την ιδέα ενός σχολείου που θα είναι το ίδιο προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις και στις ανάγκες των μαθητών του. Με την εδραίωση χρήσης της νέας τεχνολογίας και με την καθιέρωση ενός συστήματος ανοιχτού και ευέλικτου οι μαθητές θα μπορούν να ελέγχουν οι ίδιοι τη μάθηση που αποκτούν, ενώ το σχολείο θα μπορεί να παρακολουθεί πιο αποτελεσματικά την πρόοδο των μαθητών του.

Σ' αυτά τα νέα δεδομένα ενταγμένο το μάθημα των θρησκευτικών, καλείται, μέσα σε ένα  πλούσιο σε ερεθίσματα περιβάλλον, να προσφέρει πολλές ευκαιρίες στους μαθητές, σχετικές με τη λειτουργία προγραμμάτων που να αξιοποιούν τις δικτυακές δυνατότητες των νέων τεχνολογιών, να επιτρέπουν την πρόσβαση σε πηγές πληροφόρησης, από όπου θα μπορούν εκπαιδευτικοί και μαθητές να ενημερώνονται, να πληροφορούνται, να συμβουλεύονται ειδικούς για θέματα που τους απασχολούν.

 Ο παγκόσμιος ιστός επιτρέπει σε εκπαιδευτικούς και  μαθητές να εργάζονται με ενεργό και διερευνητικό τρόπο, εφόσον μπορούν να αντλούν την πληροφορία, να την επεξεργάζονται και να τη μεταδίδουν, να μην αρκούνται στο ρόλο του παθητικού δέκτη της πληροφορίας και της γνώσης. Οι εκπαιδευτικές εφαρμογές των δικτύων επιτρέπουν πολλαπλές συνδέσεις με εξωσχολικές τοποθεσίες, όπως ακαδημαϊκά ιδρύματα, βιβλιοθήκες, μουσεία, δήμους, κοινότητες. Με τη χρήση των συνδέσεων αυτών διευρύνεται το στενό πλαίσιο του σχολείου, και κυρίως το πλαίσιο όπου συντελείται η μάθηση, η οποία αποτελεί πλέον μια διαδικασία κατάκτησης της γνώσης μέσα σε ένα διευρυμένο, κοινωνικό περιβάλλον, μέσα σε μια κοινότητα μάθησης.

Οι πολλαπλές δυνατότητες επικοινωνίας και ανταλλαγής απόψεων μεταξύ ατόμων που είναι απομακρυσμένα, και ίσως απομονωμένα, επιφέρουν θετικές αλλαγές στην ανάπτυξη διαπολιτισμικών ανταλλαγών και συνεργασίας. Ειδικότερα, βοηθούν μαθητές και εκπαιδευτικούς στον εμπλουτισμό των γνώσεών τους, στην αναθεώρηση ή και μεταβολή των απόψεών τους, στη διεύρυνση των γνωστικών τους οριζόντων.

Ιδιαίτερα το μάθημα των θρησκευτικών πρέπει να αποσκοπεί στο:

·        Να αναπτύξουν οι μαθητές συναισθήματα αγάπης και αδελφοσύνης.

·        Να ευαισθητοποιηθούν απέναντι στα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα.

·        Να κατανοήσουν και να βιώσουν  τον υπερφυλετικό, υπερεθνικό και οικουμενικό χαρακτήρα του χριστιανικού μηνύματος.

·        Να τοποθετηθούν υπεύθυνα απέναντι στην πολυπολιτισμική, πολυφυλετική και πολυθρησκευτική δομή των σύγχρονων κοινωνιών.

·        να συνειδητοποιήσουν την ανάγκη για διαχριστιανική και διαθρησκειακή επικοινωνία.

Τελικά, ο διαρκής μετασχηματισμός της σύγχρονης κοινωνίας σε ένα πολύχρωμο μωσαϊκό από ανθρώπους με διαφορετική εθνική, κοινωνική, γλωσσική, πολιτιστική ή άλλη προέλευση δημιουργεί την ανάγκη ώστε το μάθημα των θρησκευτικών να αναλάβει δράση και να αντιμετωπίσει το φαινόμενο αυτό με σύγχρονες πρακτικές. Μια κοινωνία άλλωστε με υψηλό μορφωτικό επίπεδο μπορεί ν' αντιμετωπίσει οποιαδήποτε προβλήματα με πιο πληροφορημένο και ορθολογιστικό τρόπο και να δημιουργήσει ανθηρή οικονομία και αξιοζήλευτο βιοτικό επίπεδο. Είναι σημαντικό, λοιπόν, αν το μάθημα των θρησκευτικών μπορέσει να προσφέρει στο μαθητή τη δυνατότητα να συνειδητοποιήσει πως η ορθόδοξη θεολογία δεν συγκρούεται με τον πολιτισμό του, αλλά αντίθετα γνωρίζει και αφομοιώνει την ιστορία και την παράδοσή του καθώς εντάσσεται μέσα σ’ αυτή οργανικά και ουσιαστικά.

Το γεγονός αυτό αποτελεί μια σημαντική πρόκληση αλλά και πρόσκληση των σημερινών εκπαιδευτικών συστημάτων και οργανισμών να δοκιμαστούν και να δράσουν σε ένα χώρο πολύ ευρύτερο από το γνωστό τους. Εξαιτίας των διεθνών αλλαγών, πολλά εθνικά εκπαιδευτικά συστήματα και οργανισμοί επαναπροσδιορίζουν τους σκοπούς, τη διδακτική πρακτική, τη φιλοσοφία των προγραμμάτων σπουδών τους και εμπλουτίζουν το διδακτικό υλικό τους, αξιοποιώντας το διεθνή χώρο ως πηγή μάθησης.  

Ένας από τους πιο σημαντικούς στόχους της εκπαίδευσης είναι η συνεισφορά της στη μετατροπή της αλληλεξάρτησης σε συνειδητή αλληλεγγύη. Η απαίτηση για παγκόσμια αλληλεγγύη δημιουργεί την ανάγκη να ξεπεράσουμε την τάση εσωστρέφειας και να προωθήσουμε την κατανόηση του άλλου, η οποία θα βασίζεται στο σεβασμό της διαφορετικότητας. Η ευθύνη του μαθήματος των θρησκευτικών είναι ουσιαστική, από την άποψη ότι ανατρέχοντας κανείς στις πολιτιστικές του αναφορές μπορεί να φτάσει σε μία απελευθερωτική πορεία.

            Καθώς, μάλιστα, συνυπάρχουμε, και επειδή θα επιβιώσουμε σε τούτο τον πλανήτη, μόνο αν μάθουμε να συμβιώνουμε, τότε πια ο λόγος μας είναι διάλογος, όχι μονόλογος ούτε αντίλογος. Μιλάμε για να επικοινωνούμε, γνωρίζουμε εφόσον μετέχουμε, μαθαίνουμε όταν αγαπάμε, κατανοούμε όσο σχετιζόμαστε: αυτές είναι οι παραδοσιακές αλήθειες τις οποίες μπορεί να υπερασπιστεί το μάθημα των θρησκευτικών εκφράζοντας την ορθόδοξη πατερική θεολογία και αυτά είναι συνάμα τα γνωσιολογικά διδάγματα που πρέπει να προσφέρει η ελληνική παιδεία στην παγκόσμια εκπαίδευση.

Η επιβίωση της παγκόσμιας εκπαίδευσης ως συστήματος θα εξαρτηθεί, εν μέρει, από το πόσο καλά θα διατηρήσουμε όλοι μας αυτές τις ισορροπίες. Μια χώρα χωρίς Lexus ίσως μπορέσει κάποτε ν’ αναπτυχθεί. Μια χώρα χωρίς υγιή λιόδεντρα όμως δεν θα αισθανθεί ποτέ αρκετά σταθερή ή ασφαλής ώστε ν' ανοίξει τελείως τις πόρτες της στον κόσμο.